Kambodża

Witajcie.
W pierwszych słowach mego listu od razu przepraszam, że tak długo się nie odzywałam. Nie miałam za specjalnie weny do pisania, ani czasu. Nie za często pisałam szlajając się na bezrobociu, więc tym bardziej teraz nie za bardzo mam czas pracując na (ponad) etat. Bez zbędnych wstępów przejdę do sedna: mieszkamy obecnie w Kambodży, a jak do tego doszło i o co w ogóle chodzi, o tym będzie ten wpis. Zalegam z wpisami jakieś kilka miesięcy, więc jestem w plecy o relacje z Tajlandii i Indonezji. Na razie je omijam, żeby napisać tę aktualizację, natomiast mogę powiedzieć tyle, że te miejsca nas raczej rozczarowały (Tajlandia trochę, Indonezja całkowicie). Szczegóły pewnie kiedyś przedstawię, chociaż już sama coraz mniej pamiętam. Myślę o powrocie do formatu filmików, wtedy zajęłoby mi to o wiele mniej czasu.
Skąd Kambodża? Właściwie to z przypadku. Pobyt w Indonezji zakończyliśmy na Bali i próbowaliśmy ogarnąć, jak się stamtąd wydostać. Jako że był sierpień, czas wakacji w wielu krajach i szczyt sezonu, ceny nagle poszybowały w górę i znalezienie jakiegokolwiek lotu w sensownej cenie graniczyło z cudem. Ja musiałam z Bali tak czy siak wrócić do Malezji po nowy paszport. Ważność mojego starego paszportu kończyła się na początku marca, a żeby zostać wpuszczonym do jakiegokolwiek kraju (przynajmniej w tej okolicy, ale prawdopodobnie wszędzie jest taki wymóg) paszport musi być ważny jeszcze co najmniej pół roku. Od września to byłoby dla mnie już mniej niż pół roku, na zawsze zostać w Indonezji ani nie mogłam (wiza miesięczna), ani nie chciałam (bo to raczej słabe miejsce). Kwestia mojego lotu była więc rozwiązana - lecę do Kuala Lumpur. Stu kolejnego wyjazdu do KL odmówił stanowczo i wcale mu się nie dziwię, nie było po co się tam kręcić. Plan był więc taki, że ja odbiorę paszport i dołączę do Stuarta. Naszym celem był Wietnam. Stu miał tam się przyłączyć do poznanego w Tajlandii faceta z Kanady, z którym bardzo się  zakolegowali. Tom zachwalał jaki to Wietnam jest wspaniały, liczyliśmy więc na jakąś miłą odmianę po prawie miesiącu w Indonezji. Niestety sytuacja z Wietnamem się lekko skomplikowała między innymi przez konieczność posiadania wizy, którą trzeba załatwić przed przylotem. To dałoby się zrobić, bo planowaliśmy z wyprzedzeniem (wizę można załatwić online w ciągu bodajże trzech dni roboczych), ale ja nie miałam jeszcze nowego paszportu, a na stary nie było sensu załatwiać wizy, bo i tak mogliby mnie nie wpuścić, strata czasu i pieniędzy. To załatwianie wizy wydłużyłoby mój pobyt w Malezji. Poza tym pokomplikowały się same loty. Z Bali trzeba by lecieć do Kuala Lumpur w Malezji i czekać na lotnisku 8 godzin w nocy (!) na przesiadkę. I to wszystko wcale nie tak najtaniej. Stu powiedział, że takie loty to on chrzani i w takim razie poleci gdzieś indziej, gdzie da się bezpośrednio. Mnie tam było wszystko jedno, bo Kuala Lumpur ma połączenia właściwie dokądkolwiek by nam się nie zamarzyło, włączając w to nawet chińską dziurę, w której mieszkaliśmy (Quanzhou). Gdziekolwiek by nie poleciał, to mogłam tam łatwo i tanio z KL dolecieć, żaden problem. Padło więc na Phnom Penh, czyli stolicę Kambodży, gdzie miałam do niego dołączyć po dwóch dniach. Historię z moim paszportem już znacie, więc wiecie co w ciągu tych dwóch dni robiłam. Stu natomiast spędził ten czas nieco weselej, bujając się po hipsterskim Phnom Penh i spędzając czas z innym znowuż kolegą, tym razem kolegą po fachu. Konkretnie chodzi tu o Tima, czyli rodaka Stu, który pracował jako nauczyciel angielskiego w Chinach w tej samej szkole, gdzie Stu, a rzecz biorąc dokładniej, był jego poprzednikiem i powodem, dla którego Stu wysłano właśnie do tej szkoły. Tim miał więc już kiedyś duży (niebezpośredni) wpływ na nasz los i jak się okazało, tym razem też miał i to bardziej bezpośredni. O tym będzie dalej.
Po wszystkich moich paszportowych przygodach wreszcie przyleciałam do Kambodży i ja. Czego się spodziewałam, a co zobaczyłam na miejscu? No tutaj wstyd trochę się przyznać, ale nie spodziewałam się wiele. Nie ze względu na jakiś rasizm czy inny europocentryzm, bo jestem od takich poglądów daleka, raczej ze względu na historię Kambodży nie oczekiwałam zbyt wiele zobaczyć na miejscu. Właściwie to nie wiem, co sobie wyobrażałam, ale na pewno nie to, co zobaczyłam ;-) Tutaj muszę nadmienić, że starałam się czytać o każdym kraju, do którego się udaliśmy, a o Kambodży akurat jest bardzo dużo publikacji, w tym też trochę po polsku. Wszystkie wypiszę standardowo na końcu, jakby ktoś był zainteresowany. Nie będę tu przedstawiać historii Kambodży, jak ktoś chce to sobie znajdzie, w skrócie: wesoło to oni nie mieli. Być może słyszeliście o reżimie Czerwonych Khmerów, a jeśli nie to można o tym poczytać w poleconych poniżej pozycjach. W każdym razie kraj był w stanie wojny przez jakieś 20 czy 30 lat i nie chodzi tu tylko o domowe zawieruchy. Kambodża i Laos zostały wbrew własnej woli zamieszane w wojnę w Wietnamie, o czym się raczej nie mówi. Przez zamieszanie mam tutaj na myśli zbombardowanie od góry do dołu i wcale nie przesadzam. Na samą Kambodżę spadło więcej bomb w tym czasie niż łącznie w innych miejscach przez całą drugą wojnę światową, bodajże prawie 3 miliony ton. Przypominam, że to nie z Kambodżą była wojna, a z sąsiadującym Wietnamem. Odpowiedzialny za to doradca prezydenta USA Henry Kissinger nawet dostał potem pokojową nagrodę Nobla za zaprzestanie bombardowań, które notabene były tak tajne, że nawet piloci zrzucający bomby nie znali dokładnych współrzędnych, były zmieniane w ostatniej chwili, żeby się do końca nie orientowali, gdzie lecą. Co za łaskawca z tego Kissingera, że wreszcie przestał zrzucać bomby, jak już nie było na nie miejsca. Po cholerę je zrzucał w ogóle? Nie wiem co jest nie tak z Amerykanami, że zawsze się pchają tam, gdzie ich nie potrzeba i próbują ludziom układać życie na swoją modłę. Niestety do tej pory nie wypłacili żadnych odszkodowań za te zniszczenia. Udzielili za to wtedy pożyczki w wysokości coś koło 200 milionów dolarów na żywność, która nie wiem skąd miała się wziąć, jak zbombardowali pola i drogi, ale teraz domagają się spłaty 500 milionów. Tak się robi wielką Amerykę jakby ktoś miał wątpliwości, szkoda słów. Wiele bomb jest nadal aktywnych, a co za tym idzie spora część kambodżańskiej ziemi jest nieużytkowana, bo nie można się tam zbliżać. Ale nie o tym miało być, o bombach będzie jeszcze dalej. Dlatego właśnie nie będę pisać wiele o historii, bo mnie ponosi, tego co się tu wydarzyło nie da się objąć umysłem. Ilość nieszczęść jaka spadła na ten naród jest wręcz niewyobrażalna. Swoje wojny, cudze wojny, ludobójstwo... szkoda słów. W każdym razie wiedząc o tym wszystkim nie spodziewałam się, że od lat dziewięćdziesiątych zdążyli się podnieść z tych zniszczeń i tragedii. Polska zaczęła wstawać z kolan po roku 1989 i łatwo to wcale nie szło (chociaż kraj po wojnie był odbudowany w miarę możliwości) więc skoro oni zaczęli gdzieś około 1997, to miałam wrażenie, że jeszcze się nie ogarnęli. A tu niespodzianka. Droga z lotniska do hotelu zajęła jakieś pół godziny i po drodze szczerze mówiąc opadła mi szczęka. Phnom Penh wygląda mniej więcej jak skrzyżowanie Chin z Tajlandią, a to wcale nie jest złe połączenie. Jeszcze bardziej się zdziwiłam w samym centrum, gdzie pełno jest hipsterskich knajp w stylu europejskim. Serio, Kraków czy nawet Warszawa by się nie powstydziły. Na każdym kroku jakieś wegańskie knajpy, latte na mleku sojowym, bagietki, cuda na kiju. W każdym sklepu na rogu francuskie sery, wina, co dusza zapragnie. Zastanawiałam się czy to jeszcze w ogóle jest Azja!!! No jest, wystarczy się rozejrzeć i wszędzie dookoła tuktuki, a ruch uliczny funkcjonuje według zasady "kto pierwszy ten lepszy". Niemniej jednak miasto wrażenie zrobiło, nie tylko na mnie ale też i na Stuarcie. Pomyśleliśmy sobie: kurde, tutaj można by było żyć i to całkiem nieźle. Taka myśl w nas zakiełkowała, a myśl tę podchwycił wspomniany wcześniej Tim, który w Phnom Penh również pracował jako nauczyciel. W ramach, jak to ujął, zadośćuczynienia za Quanzhou, gdzie przyszło nam żyć niejako przez niego i przez co czuł się trochę winny (chociaż nie powinien), postanowił wkręcić Stu do swojej szkoły, którą zachwalał i polecał. Tim po wyjeździe z Chin (skąd wyjechał, bo po dwóch latach pracy odmówiono mu trzech dni urlopu na święta i z tego tytułu po prostu pieprznął papierami) był w Japonii i gdzieś tam jeszcze, jednak miejsca długo nie zagrzał, aż trafił do Kambodży i poczuł, że to jest to. No, my w Phnom Penh też czuliśmy, że to może być to, ale z drugiej strony, miała być podróż życia a tu co? Na liście jeszcze Wietnam, Laos, Mjanma... To były dni ciężkich rozkmin. Podróż nas mocno zmęczyła, zwłaszcza, że dwa ostatnie kraje były dosyć niefortunne, mieliśmy poczucie marnowania czasu i pieniędzy. Tak właściwie to takie szlajanie się ma dużo minusów, jednym z nich jest nadmiar wolnego czasu. Jak się jedzie na wakacje i ma ograniczenie czasowe, to jakoś organizacja wszystkiego wychodzi łatwiej. Jak się tych ograniczeń nie ma, to jakoś tak czas płynie i w sumie to niewiele się dzieje... Uznaliśmy, że lepiej gdzieś jechać na 5 dni i zobaczyć ile się da, niż bujać się miesiąc w takim tempie. Tym sposobem Stu udał się na rozmowę kwalifikacyjną, która nie wypadła najlepiej, z uwagi na fakt, że prowadzący spóźnił się... o godzinę. Tylko go to zdenerwowało, tym bardziej, że odpowiedź miał dostać w ciągu dwóch tygodni. Olaliśmy to więc i postanowiliśmy jechać dalej w Kambodżę. Najpierw zwiedziliśmy stolicę. Oprócz nocnego życia, dla równowagi jest też sporo historii i to niestety smutnej. Głównymi miejscami odwiedzanymi przez turystów są pola śmierci, gdzie reżim zabijał niewygodnych dla siebie ludzi oraz sekretne więzienie Tuol Sleng, zwane też S-21, gdzie najpierw byli przetrzymywani i torturowani. Okropne miejsca, jeśli mogłabym do czegoś je porównać to zapewne do Auschwitz, bo też było to ludobójstwo na ogromną skalę. Na polach śmierci niestety do tej pory czasem deszcz wymywa z ziemi jakieś kości, trzeba ostrożnie stąpać... Jest też drzewo, przy którym zabijano dzieci, w tym niemowlęta - trzymając dziecko za nogę, uderzano jego głową o drzewo. Nie jestem w stanie opisać okropieństwa tych miejsc. Dostaje się przewodnik audio i można posłuchać historii ludzi, którzy przeżyli. Bardzo trudno się tego słucha, popłakałam się tam i nawet teraz mi się zbiera na płacz jak to piszę. "Ludzie ludziom zgotowali ten los". Oprócz tych wątpliwych "atrakcji" można zwiedzać różnorakie świątynie buddyjskie (których się nazwiedzaliśmy tyle, że nam wystarczy chyba już do śmierci, w samej Tajlandii na każdym kroku), muzea i pałac królewski. Oczywiście nie za darmo i tu dochodzimy do kolejnej kwestii. Ktoś sobie pomyśli: Kambodża, trzeci świat, gdzie to w ogóle jest, jakaś bieda i pola ryżowe. Otóż nic z tych rzeczy, pragnę to podkreślić i będę to jeszcze powtarzać nie raz: Kambodża nie jest tania. W obiegu jest lokalna waluta (riel) i dolar amerykański. Wstępy kosztują przeciętnie 10-15 dolarów, a to nie jest mało. Więcej o kosztach będzie dalej.
Oprócz samej stolicy zwiedziliśmy też wyspę zwaną Silk Island, która słynie z produkcji jedwabiu. Jak zobaczycie na zdjęciach gotujące się kokony, to są właśnie jedwabniki.
Ze stolicy udaliśmy się na południe, gdzie teoretycznie miało nie padać. Zapomniałam dodać, że przyjechaliśmy w środku pory deszczowej. Właśnie pogoda przede wszystkim nam rozwaliła cały wyjazd, zrypała nam pół pobytu w Tajlandii i plan się rozmył. Od września miało być już ładnie w Wietnamie, no ale nie wyszło. Trudno, trzeba to było wziąć na klatę. Obraliśmy kierunek na Kampot, który miał być miłym miejscem. No i był, tylko żeby się tam dostać, to trzeba mieć naprawdę mocne nerwy. To znaczy sam proces dostania się tam to bułka z masłem, trzeba po prostu jechać autobusem. Bilety i wszystko załatwia hotel, tak że się człowiek nie musi nigdzie fatygować. Przewoźnicy odbierają prosto z hotelu, taką obsługę to ja rozumiem. Notabene co do obsługi, to jest absolutnie nienaganna, przynajmniej w Phnom Penh nie mogliśmy wyjść z podziwu, wszyscy uśmiechnięci, pomocni, życzliwi. Jakby ktoś potrzebował hotelu w stolicy to mamy namiar na najlepszy :) Byliśmy tam kilka razy, nawet raz nas zaproszono na imprezę urodzinową jednego z pracowników. Przesympatyczni młodzi ludzie. Urzekło mnie to strasznie w Kambodżanach, jak są pogodni i zawsze szeroko uśmiechnięci. Polacy też mają smutną historię, ale jednak z nas smutasy-ponurasy i narzekacze, jak ktoś się uśmiechnie na ulicy to wiadomo od razu, że chory psychicznie ;-)  Z tym kambodżańskim uśmiechem to taka trochę fasada też, jest to dobrze opisane w książce "Uśmiech Pol Pota".  Fasada czy nie, wrażenie jest. Żeby jednak nie było, że tak wszystko zachwalam, to droga do tego nieszczęsnego Kampotu była gehenną i wcale nie przesadzam. Jakość dróg mogłabym określić jednym słowem: koszmar. Dziury dziurami, pod koniec trasy nie było w ogóle utwardzenia, brnęliśmy przez jakieś błoto i doły chyba ze dwie godziny. Wymasowało nam to i owo, a trasa zamiast bodajże 4h zajęła jakieś 6, o ile dobrze pamiętam. Na miejscu okazało się, że Kampot faktycznie super, ale leje to tu jeszcze gorzej niż w stolicy i cały przyjazd wielkiego sensu jednak nie miał. Zatrzymaliśmy się w fajnym domku na wyspie, niby wszystko super, ale komary cięły jak opętane. Niezrażeni pogodą zarezerwowaliśmy tuktuka na wycieczkę do pobliskiej miejscowości Kep, którą zachwalali znajomi (bo już zdążyliśmy się zakolegować z niektórymi nauczycielami z tej szkoły w stolicy). Niestety Stu zaniemógł żołądkowo i musiałam jechać sama. Ludzie kochani, co to była za wycieczka. Zamiast jechać grupą minibusem zamówiliśmy prywatnego tuktuka i ja byłam w nim sama. Rany, powiedzieć, że mnie wytrzęsło, to jak nic nie powiedzieć. Droga była nieutwardzona, same doły, błoto, musiałam się zapierać nogami i trzymać obydwoma rękami czego się dało, żeby nie potracić zębów, tak podskakiwaliśmy. Nie rozumiem tego, tzn. rozumiem, że rząd jest skorumpowany i ma inne wydatki niż drogi, ale na tyle projektów charytatywnych i różnych instytucji pomagających tutaj, czemu nikt nie wpadł na zrzutkę na drogi??? Chyba przez lata by się coś jednak uzbierało, sama bym się dołożyła. Kraj duży nie jest, nie mówię tu o autostradach, tylko jakimś chociażby wybetonowaniu tego, przecież co roku jest to samo w porze deszczowej. No nie wiem, nie znam się, ale mi się to nie podoba. Dobrze, że śniadanie było lekkie, bo już po starcie pożałowałam, że w ogóle cokolwiek jadłam.

jakby ktoś wątpił w ilość błota

Jedynym plusem tej wycieczki była wizyta na plantacji pieprzu. Mega ciekawa. Okazuje się, że pieprz z Kampotu jest jednym z najlepszych na świecie, drugi jest jakiś z Mozambiku bodajże. W porównaniu do innego pieprzu jest ostrzejszy w smaku. Pokazano nam plantację, wyjaśniono jak się zbiera, przetwarza i tak dalej, na końcu dla chętnych były zakupy w ich sklepiku. Super przyprawy, trochę kupiłam, licząc, że osiądziemy niedługo i będę miała wreszcie porządną kuchnię, no i się nie pomyliłam. Trzymam kciuki za kambodżański pieprz, dopiero od niedawna się pną w światowych rankingach, bo chyba dopiero 15 czy 20 lat temu farmerzy zaczęli wracać na swoje pola po wszystkich perturbacjach wojenno-politycznych. Jak gdzieś zobaczycie "Kampot pepper" to bierzcie w ciemno, bo warto.

na takich krzakach rośnie pieprz

te malutkie zielone kuleczki pomiędzy liśćmi to właśnie pieprz

Poza tą plantacją wycieczka do Kepu dupę mi prawie urwała, ale w sensie dosłownym przez tę trzęsawkę po drodze, natomiast sam Kep w porze deszczowej to smutna, szara mieścina i w sumie nic tam nie ma wspaniałego, chyba że ktoś je kraby i inne tego typu stwory, to wtedy pewnie można się nacieszyć. Zapomniałam chyba dodać, że Kep leży nad morzem. Kierowca zawiózł mnie na smętną plażę i trochę się przeszłam, ale zaczęło lać i tak padało, że mimo zasłon w tuktuku nieco zmokłam, a ten biedny kierowca to nawet nie chcę myśleć.

ulewa wdarła się do środka pojazdu

Tak oto powróciłam do Kampotu, gdzie pani żona właściciela domków gościnnych zajęła się Stu i gotowała mu jakieś zupki, oraz kazała smarować brzuch jakimś mentolowym olejkiem (?). Nie wiem co rozgrzewający olejek ma pomóc na biegunkę, ale od czasu pobytu w Chinach nauczyłam się nie zadawać pytań na takie tematy, wolę nie znać uzasadnienia.
Z Kampotu znów wróciliśmy do stolicy, gdzie wieści brak, więc postanowiliśmy jechać dalej na północ, konkretnie do Siem Reap. Pogoda miała być tym razem na serio spoko. Postanowiliśmy spędzić tam kilka dni i zwiedzić słynny kompleks świątynny Angkor Wat. Tutaj już droga była normalna, natomiast zeszło długo przez postoje na trasie na jedzenie itp.

Oprócz Angkoru w Siem Reap jest co robić, my zdecydowaliśmy się odwiedzić dwie bardzo fajne instytucje, które zajmują się rozminowywaniem. Jak to robią? Czadowo. Jedna fundacja wykorzystuje w tym celu psy, a druga szczury. Wiem, jak to brzmi, ale wszystko odbywa się w humanitarnych warunkach, żadne zwierzę nie zginęło, a pracują tylko te, które swoją pracę lubią. Wykorzystuje się dwa gatunki tych zwierząt o najbardziej wyostrzonym węchu. Potrafią wyczuć ładunek wybuchowy z odległości kilku metrów (!), nawet jeśli jest umieszczony kilka metrów pod ziemią (!).

z pieskami

 Obie fundacje mają niesamowite osiągnięcia na koncie i oddają ziemię w ręce ludzi. Nieużywana dotąd "podejrzana" lub faktycznie zaminowana ziemia po odminowaniu trafia w ręce lokalnej społeczności, co w kraju polegającym w dużej mierze na rolnictwie ma ogromne znaczenie. Bardzo mi się podobała wizyta szczególnie w psiej fundacji, byliśmy jedynymi zwiedzającymi i mogliśmy się pobawić z pieskami na pokazie, chowając przed nimi różne rzeczy, które musieli znaleźć i wywąchać. Pokaz ze szczurkiem był bardziej oblegany i o wiele krótszy, bo szczury to zwierzęta nocne i w dzień muszą spać. Szczur pokazowy był przesłodki. Schowano przed nim w ziemi coś metalowego i odrobinę prochu wybuchowego, znalazł bezbłędnie proch. Szczury mają tę przewagę nad psami, że są lekkie i nawet jak staną na ładunku wybuchowym, to go nie aktywują, chociaż psy są tak wyszkolone, że siadają w odległości kilku metrów od miejsca, gdzie leży bomba i wskazują nosem kierunek poszukiwań.

sczurek w akcji

Szkolenie tych zwierząt kosztuje kupę kasy, projekty są finansowane z datków od ludzi prywatnych oraz niektórych rządów. Oczywiście Ameryka nie dokłada ani grosza. Nie tylko oni są winni, wiele bomb podłożyli sami Khmerzy, a mieli je od Chińczyków, bo niby skąd komunistyczny reżim bez grosza przy dupie miałby jakąkolwiek broń. Nie tylko w Kambodży pracuje się ze zwierzętami nad odminowywaniem, wiele miejsc na świecie ma problem z pozostałymi w ziemi niewybuchami. Idzie to powoli, bo takie zwierzątko pracuje jakieś 2h dziennie, no i taki dajmy na to szczurek wielkiego terenu w tym czasie nie przejdzie (a po nim jeszcze sprawdza inny szczurek, dla pewności). Efekty są jednak lepsze niż po wykrywaczu metali, który wykrywa byle monety i tylko marnuje się czas. Zwierzątka wykrywają materiał wybuchowy i wcale się nie mylą. Jak wielkim problemem są pozostałości bomb można się przekonać na każdym niemalże kroku. Zwłaszcza w Siem Reap, które jest małą mieściną, a wokół tereny rolnicze. Niemalże codziennie widzę kogoś bez chociażby jednej z kończyn... Tak się kończy nadzianie na minę. Taka osoba, jeśli przeżyje, staje się dla rodziny wyłącznie ciężarem - do pracy żadnej nie pójdzie, utrzymać go trzeba, państwo rent nie wypłaca. Winnych brak. Niestety najczęściej takie osoby kończą jako żebracy z braku innych opcji. Ja takim osobom zawsze coś dam, wielu z nich zresztą stara się chociażby sprzedawać pamiątki czy książki turystom, żeby nie być "darmozjadem". Dla dzieci niestety spotkanie z miną kończy się niemalże zawsze śmiercią. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z zagrożenia, dzieciaki biegają po polach bez nadzoru, znajdują jakieś żelastwo i się nim bawią. Niestety poziom edukacji nie stoi najwyżej, szkoła jest nieobowiązkowa. Dlatego te projekty są bardzo ważne. Oprócz pomagania lokalnym społecznościom poprzez oczyszczanie ziemi z min, zatrudniają też lokalsów do pracy i szkolą ich na trenerów psów/szczurów. W wielu przypadkach są to kobiety, którym zazwyczaj ciężko jest znaleźć pracę.
Oprócz tego, jednego dnia udaliśmy się do Angkor Wat. Podejrzewam, że nic Wam to nie mówi, ale na pewno słyszeliście o takich runiach, z których wyrastają drzewa, a Angelina Jolie nagrywała tam "Larę Croft". To właśnie to. Spory kompleks świątyń, sama świątynia Angkor Wat jest jedną z nich, podobno to największy kompleks na świecie. Ciekawostka dla indologów: wiele ze świątyń jest hinduistycznych, a sam Angkor zwał się Jaśodharapurą. Jeden z królów Angkoru miał zaś na imię słodko- Jaśovarman :) Turystów multum w każdym razie, cena biletu nie bagatela 40 USD. Zwiedzić toto w jeden dzień jest ciężko, mimo że wiele świątyń to ruiny. Zdjęcia zrobić też ciężko, bo ludzi jak pszczół w ulu, a oczywiście każdy się pcha robić jakieś dziwne pozy na instagrama. Generalnie po tych kilku miesiącach zwiedzania zastanawiam się, po jaką cholerę ludzie się teraz gdziekolwiek pchają, czy w ogóle interesuje ich gdzie są? Wychodzi mi na to, że interesuje ich jedynie fotka na fejsika czy inne snapczaty. Chamstwo jest wszechobecne, przejść nie można bo ktoś pozuje i stój sobie i czekaj, a żadnego "przepraszam" nie uświadczysz. Przewodnicy delikatnie próbują zwrócić uwagę, żeby się przesunąć, bo ludzie chcą przejść, ale skąd tam, "przecież to tylko trzydzieści sekund, mogą poczekać". Serio tak jeden gość wypalił (oczywiście Amerykanin, nie żebym była uprzedzona...), miałam ochotę go kopnąć. Spędziliśmy w Angkorze cały dzień i całkiem nam się podobało, choć nie mieliśmy przewodnika - gdyby słuchać historii każdego miejsca, to ze 3 dni by zeszło. Tutaj zaznaczam, że można kupić bilet wstępu ważny 3 dni, a nawet tydzień, oczywiście odpowiednio droższy. Dodam też, że można wynająć przewodnika mówiącego we własnym języku, tj. po polsku to się nie spodziewam, ale słyszałam takich mówiących po francusku, hiszpańsku, włosku czy japońsku. I nie było to jakieś dukanie, normalnie nawijali z pełną płynnością. Może to nie powinno dziwić, ale mnie dziwi, bo znajomość nawet angielskiego w niektórych miejscach Azji jest słaba, chociaż dostęp do nawet darmowych materiałów jest, a nauczenie się innego języka to już w ogóle wymaga nie lada trudu. Zresztą wynajmowanie przewodników w takiej chociażby Indonezji to strata czasu i pieniędzy, można by się dowiedzieć łamaną angielszczyzną np. "To jest świątynia" i to by było na tyle. A tu zaskoczenie.

świątynie Angkoru - na ostatnim zdjęciu ta słynna z planu filmu "Lara Croft: Tomb Raider"

  Po tym dniu spędzonym na ganianiu po świątyniach Stu się coś słabo czuł, zrobił się cały czerwony i zaczął gorączkować. Uznałam, że to udar słoneczny. W nocy trochę halucynował, ja sama nie byłam zbyt przytomna, żeby to wtedy ogarnąć, ale rano mnie otrzeźwiło, bo temperatura mu wcale nie spadała. Załadowałam go kilka razy do wanny z chłodną wodą, bo na szczęście mieliśmy w hotelu i wannę i prysznic. Trochę go schłodziłam, poleciałam po termometr i paracetamol. Temperatura spadła, ale wcale się lepiej nie czuł. Musieliśmy odwołać podróż powrotną do stolicy, bilety na autobus przepadły, a pobyt w hotelu przedłużaliśmy o kolejne dni. Do stolicy mieliśmy wracać, bo Stu dostał wiadomość, że go przyjęli, jednak za późno dali znać, że jednak pracować ma w Siem Reap, czyli dokładnie tu, gdzie akurat byliśmy. Trochę nas to zwaliło z nóg, bo tego się nie spodziewaliśmy i nie na to się pisaliśmy. Podobało nam się Phnom Penh, a nie Siem Reap, mieścina mała i pełna turystów, niespecjalnie ciekawa. Zaczęliśmy się zastanawiać, co w ogóle dalej robić. Nie wiedziałam, jakie mam w ogóle szanse na pracę tutaj, bo jednak miasto o wiele mniejsze i mniej możliwości. Niby życie tańsze, ale i pensje mniejsze i ofert mniej. Było o czym myśleć, a czasu coraz mniej - Stu miał zacząć już za kilka dni, w tym celu musiałby wyjechać z Kambodży i wrócić. Procedury wizowe nie są skomplikowane, w porównaniu z Chinami to w ogóle bułka z masłem. My na granicy poprosiliśmy po przylocie o wizę turystyczną i ona nie może zostać zmieniona w inną na miejscu. Można natomiast poprosić o wizę "zwykłą", tj. taką jakby biznesową, nawet nie mając żadnej pracy, wtedy można pracować. Zdecydowaliśmy więc, że trudno, zostajemy, Stu nadal czuł się słabo, ale poleciał do Bangkoku na jeden dzień, żeby załatwić tę wizę. Wtedy zaczęły się schody. To nie był jednak udar słoneczny ani zwykłe przeziębienie. Do Bangkoku dotarł resztkami sił, ale wydostać się już nie mógł, nawet z hotelowego łóżka. Przyszła wysypka i druga fala gorączki i wtedy stało się jasne, że to była gorączka denga. Jeśli nie słyszeliście o takiej chorobie, to wcale się nie dziwię, bo my też nie za bardzo. Przed komarami się chronimy tak czy siak, tzn. Stu, bo jego gryzie wszystko i wszędzie oraz na wszystko jest uczulony, więc każde ugryzienie komara kończy się wielkimi czerwonymi gulami na skórze. Mnie jakoś komary nie lubią, więc tak średnio o to dbam, z przewagą na wcale. A tu zonk, komary przenoszą choroby i może nas takie coś spotkać, a wcale nie jest to lekka choroba. Jedno ugryzienie wystarczy. To były straszne dni, siedziałam jak na szpilkach i nie wiedziałam co robić, czy jechać do niego, czy co, kontakt był też utrudniony i w sumie nie wiedziałam do końca, co się dzieje, czy nie zemdlał gdzieś w hotelowym pokoju i nikt go nie znajdzie. Na szczęście nie dopadło go najgorsze stadium z wewnętrznymi krwawieniami (oszczędzę Wam szczegółów), w każdym razie był w stanie pić, co jest bardzo ważne, inaczej trzeba być pod kroplówką. Przegapił kilka lotów powrotnych, ale w końcu mu się udało dotrzeć na lotnisko i wrócić. Przeraziliśmy się porządnie, rozważaliśmy powrót do Europy w trybie natychmiastowym. Następne dni upłynęły pod znakiem wielkiego zapytania, Stu spędził je w łóżku i odzyskiwał siły. Jakoś się zebraliśmy do kupy i postanowiliśmy zostać choćby na kilka miesięcy. Stu pojawił się w pracy, żeby udowodnić, że nie ściemniał z chorobą, zaczęliśmy szukać mieszkania i jakoś wszystko wracało do normy.
Znaleźliśmy mieszkanie w jeden dzień, blisko szkoły Stuarta. On sam zaczął pracować. Jego szkoła, podobnie jak ta w Chinach, jest dosyć korporacyjna: zasady, biurokracja, papierologia. Płacą nie najgorzej jak na lokalne standardy. I tu znów wracamy do kosztów: powtarzam, tanio nie jest. Standard życia przeciętnego Kambodżanina i expata zdecydowanie się różnią, różnią się też zarobki, ale w obu przypadkach te kwoty nie są szalone. Stu ma płatne za godziny lekcyjne, spotkania i szkolenia, czas spędzony na przygotowaniu lekcji, sprawdzaniu prac domowych/sprawdzianów/egzaminów się do niczego nie liczy, tak samo jak święta państwowe i inne dni wolne. Mimo wszystko, szkoła płaci nieźle. Mnie znalezienie pracy zajęło prawie miesiąc i byłam już tak zdesperowana, że aplikowałam na stanowisko przedszkolanki. Mimo że jest tu wiele ofert pracy w turystyce, do której bym się nadawała, odpowiedziała tylko jedna firma, gdzie byłam na rozmowie, ale nie odpowiadałam profilowi. Nie wiem po co mnie zaprosili na rozmowę, skoro wymagali wieloletniego doświadczenia w sprzedaży, ale to byli Francuzi, co powinno wszystko tłumaczyć - nawet nie zrozumieli nic z mojego CV, albo w ogóle go nie czytali. Druga odpowiedź, jaką w ogóle przez miesiąc dostałam, była w sprawie tej nieszczęsnej przedszkolanki. Zacisnęłam zęby i poszłam, co było robić. Na miejscu okazało się, że szkoła jest bardzo fajna, szefowa też, a tak w ogóle to szukają kogoś też do podstawówki. Tym sposobem zostałam nauczycielką... matematyki, nauk o zdrowiu i angielskiego w klasach 3-6 ;-)  Wiem, jak to brzmi, ale to szkoła "międzynarodowa", jakich tu wiele; chodzi po prostu o prowadzenie zajęć po angielsku, nie trzeba mieć skończonej matematyki, żeby poćwiczyć dodawanie i odejmowanie, w starszych klasach ułamki. Generalnie szkoła jest wyluzowana i nowoczesna, programu nie trzeba się mocno trzymać, raczej jest nacisk na gry i zabawy i tego typu sprawy. Pracuje się nieźle, zarabia słabo.
Pracujemy w chorych godzinach, tj. Stu w niektóre dni ma tylko jedną lekcję 90 minut od 6 rano do 7:30. Tak, od szóstej rano, dobrze czytacie. Czasem budzę się o 5 rano i już go nie ma w domu. I to, że kończy lekcję o 7:30 wcale nie oznacza, że będzie w domu wcześnie. Idzie wcześniej, żeby się przygotować i zostaje dłużej, żeby się przygotować. W niektóre dni z "jedną lekcją" pracuje po 6 godzin albo i dłużej. Ja pracuję od 7:30 do 16:30, z dwugodzinną przerwą na lunch. A żeby ich szlag trafił z tymi przerwami, w Chinach to samo. Wolałabym odbębnić swoje i iść do domu. Co zrobić, taki klimat i to dosłownie klimat, ta przerwa jest na obiad i odpoczynek od upału, ewentualną drzemkę. Ja nie drzemię, ale wracam do domu faktycznie na krótki odpoczynek od zgiełku i skwaru.
Po pracy jadę do drugiej pracy, uczę nastolatki angielskiego w innej szkole, godzinę dziennie. Nie do końca dla pieniędzy, bo stawka jest opłakana, trochę dla mentalnego resetu od ciągłego "psze pani, a on mnie popchnął/ psze pani, on mnie przezywa" i tak dalej. Podsumowując, pracuję od 7:30 do 18:20. Tak, wiem, nie możecie uwierzyć, że wstaję tak rano. Ja sama w to nie wierzę, ale wstaję, jadę, jestem w pracy 15 minut wcześniej, ubieram się elegancko zgodnie z dresscodem i wyglądam jak człowiek.  Początki był okropne, nigdy w życiu nie musiałam wstawać codziennie o piątej. Jak to się stało? Nie wiem, chyba aż do Azji musiałam wyjechać, żeby się ogarnąć i nauczyć punktualności. A może to przychodzi z wiekiem?

                                     Zawsze chciałam gdzieś to umieścić :D

Wracając do pracy itp.
Zakupiłam takiego oto rumaka i nim pomykam po mieście.

mój japoński rumak

 Mam do pracy około 5 km, to jest 20 minut drogi. Prędkość wychodzi ok 15 km/h (mówiłam już, że uczę matmy? :D) i jest to dokładnie tyle samo, ile wyciąga tuktuk, którym dojeżdżałam przez pierwsze dwa tygodnie. Z dojazdów Wam nie pokażę żadnych filmików, bo jest to szaleństwo w czystej postaci i nie bez powodu jak się nie odezwę do mamy przez jeden dzień, to się boi, że miałam wypadek. Kto pierwszy ten lepszy, zasad właściwie nie ma, trzeba być tylko asertywnym i cisnąć. Prawo jazdy to tutaj chyba trochę jak Yeti, każdy o tym słyszał, ale nikt nie widział. Małe dzieci, powtarzam: małe dzieci jeżdżą motorami (!!!), oczywiście na oślep i przed siebie i bez żadnego myślenia. Używanie kierunkowskazu jest dla frajerów, ja na przykład sygnalizując skręt ręką mogę ją łatwo stracić, bo jak tylko zwalniam, to ktoś chce mnie od razu wyprzedzić na pełnej prędkości, przemykając tuż obok mnie. Czekanie na światłach też jest dla frajerów, tak samo jak stanie w korku czy chociażby korzystanie z lusterek. Dostosowałam się i cisnę, chociaż trzeba mieć oczy dookoła głowy i nogę/rękę na hamulcu w razie czego. I tak to się żyje w tej Kambodży.
W pracy mam przede wszystkim fajny zespół, w tym jeden kolega jest z Polski, także nie zapominam języka w gębie. Wszyscy inni zagraniczni nauczyciele pochodzą z RPA, nikt nie ma im za złe, że sobie gadają często w afrikaans, więc jak my sobie pogadamy po polsku to co takiego.
Ja pracuję za miesięczną pensję, co oznacza, że mam płatne też święta (których jest tu od groma). W dodatkowej pracy mam płatne za godzinę.
Święta najczęściej wypadają w środku tygodnia, np. kilka razy była już wolna środa lub wtorek. Ostatnio były dłuższe święta, poniedziałek i wtorek wolny, ale niestety się rozchorowałam i spędziłam ten czas w łóżku. Wśród obsmarkanych dzieci nietrudno coś złapać. Wyległam dopiero w poniedziałek wieczorem na chwilę, żeby zobaczyć obchody. Święto nazywało się Water Festival, znaczy święto wody, nie do końca wiem o co chodzi - czy to zwiastuje koniec pory deszczowej, czy co. Ponoć rzeki mają wtedy zmieniać bieg (?). W każdym razie ludzie leją się wodą i to tak na całego, nie jakiś tam nieśmiały Śmigus Dyngus z pistolecikiem, tylko w mieście stały wozy strażackie i lały chętnych, podskakujących w rytm muzyki, od stóp do głów. Mam z tego filmiki gdzieś w galerii. Poza tym wszędzie w centrum były różnorakie sceny sponsorów, można było wygrać jakieś tam nagrody. W weekend były wyścigi łodzi, których nie widziałam, a na koniec wieczorem w poniedziałek puszczano lampiony na rzece. Niby ma to być dla spełnienia marzeń. Nie wiem, czy coś się komuś spełniło, natomiast zapełniła się rzeka i to śmieciami. Niektóre lampiony są w większości zero waste- kwiaty i jakieś tam liście, natomiast wiele było plastikowych i styropianowych :(

moje przebranie na Halloween, dzieci zagłosowały na mnie i wygrałam konkurs na najlepiej przebranego nauczyciela :)

W miarę możliwości będę wrzucać jakieś notki/filmiki z aktualizacjami. Wiem, że macie pytania, podsumuję kilka:
Jak nam się żyje? Tak sobie, jest wiele plusów i wiele minusów życia tutaj. Przede wszystkim życie na europejskim poziomie w nieeuropejskim klimacie jest na plus, na minus ogrom pracy i niewspółmierne zarobki.
Jak długo zostaniemy? Maksimum rok, tak nam się wydaje.
Kiedy się wreszcie ustatkujemy? Cholera wie. :-)
Co dalej? Nie mam pojęcia.

I podsumowanie jak w innych postach.

Ile to wszystko kosztuje? 
Niemało.

Przykładowe ceny 
(obecny kurs dolara to 3,90 zł, ale nie przeliczam, bo to waluta, która jest bardzo podatna na wahania różnego typu)

benzyna - ok. 1 USD/litr
obiad - ok. 5-8 USD
hotel - ok. 25 USD za dobę
butelka wody - średnio 50 centów za 1,5 l
autobus długodystansowy - 7-12 USD
kawa- ok. 1,5-2,5 USD
pranie i suszenie- 1 USD/kg
piwo - 0,5- 1,5 USD
Tuktuk- 1-2 USD za mały dystans po mieście, dalej 4 USD i więcej
mieszkanie - 250- 400 USD/ miesiąc (wliczony internet)
prąd- 60- 80 USD/miesiąc, w zależności od zużycia (klima i piekarnik dużo ciągną)
woda ok. 15 USD/miesiąc za dwie osoby
rower- 50 USD (używany)
moto - średnio 300 USD (używany)

Co nas zaskoczyło?
Poziom zeuropeizowania życia, to, że wszędzie da się dogadać po angielsku, pogoda ducha i wszechobecny uśmiech. Wysokie koszty utrzymania.

Na co trzeba uważać?
Na kieszonkowców i innych złodziei, na dziury na drodze, bezpańskie psy no i szalonych kierowców.

Dla kogo Kambodża?
Dla zainteresowanych historią albo poszukiwaczy przygód. Raczej nie dla rodzin z dziećmi czy biednych backapckerów.

Do poczytania:
1. Philip Short, "Pol Pot. Pola śmierci". Najlepsza książka, ta i pozycja nr 2 wyjaśniają dokładnie o co poszło i starają się znaleźć odpowiedź na pytanie "dlaczego?". Miała to być biografia Pol Pota, czyli przywódcy Czerwonych Khmerów, wyszła szczegółowa historia. Warto przebrnąć.
2. Peter Fröberg Idling. "Uśmiech Pol Pota. O pewnej szwedzkiej podróży przez Kambodżę Czerwonych Khmerów". Świetna książka, dużo wyjaśnia z tej zawiłej khmerskiej historii.
3. Wojciech Tochman, "Pianie kogutów, płacz psów". Jak zwykle Tochman, krótko, zwięźle, dramatycznie i na temat. Styl nietypowy, temat bardzo ważny, pewnie jeden z niewielu reportaży na świecie na temat zdrowia psychicznego w Kambodży. Polecam.
4. Tiziano Terzani, "Duchy. Korespondencje z Kambodży". Zbiór artykułów, które włoski dziennikarz pisał do europejskich gazet, próbując wyjaśnić, co się właściwie dzieje na tych terenach. Terzani to ciekawa postać, młody komunista, zakochany w Chinach, wyjechał do Azji i się zdziwił, jak zobaczył w komunizm w praktyce. Polecam też inne jego książki, m.in. "Zakazane wrota", o tym, jak go wyrzucono z Chin.

Na pewno jest więcej książek po polsku, ale osobiście ich nie czytałam. Beaty Pawlikowskiej nie polecam i nie będę polecać, bo nie czytam takiej pseudoliteratury, szkoda papieru na jej wypociny. Z takich, po które warto sięgnąć ( jeszcze nie przeczytałam, ale myślę, że warto) są np. książki profesora Adama Jelonka, oraz:
Francois Bizot, "Brama". Francuz przetrzymywany w niewoli przez Czerwonych Khmerów zapisał swoje wspomnienia. Mam, jeszcze nie przeczytałam.
Trylogia Long Ung, dziewczynki, która przeżyła reżim. Pierwsza książka ma tytuł 'First they killed my father', na jej podstawie nakręcono film. Mam wszystkie trzy, jeszcze nie czytałam, Stu czytał pierwszą i twierdzi, że jest świetna.
Elizabeth Becker, 'When the war was over'. Ta dziennikarka była jedną z niewielu, którzy widzieli przemianę Kambodży w Kampuczę po przejęciu władzy przez Czerwonych Khmerów. Mam, jeszcze nie skończyłam. Tak na marginesie, pani Becker jest indologiem :)
Jest jeszcze wiele innych, ale nie ma co się rozpisywać, jak ktoś chce, to znajdzie chociażby w bibliografiach książek podanych powyżej.

w internecie:
https://www.apopo.org/en Fundacja APOPO, od Szczurów-Bohaterów. Można poczytać i ewentualnie wesprzeć.
https://explosivedetectiondogs.org/ fundacja od Piesków-Bohaterów, jw.
https://www.national-geographic.pl/traveler/jak-prawie-umarlam-na-denge-w-tajlandii o gorączce denga z doświadczenia pewnej podróżniczki

Do obejrzenia:
https://youtu.be/1RlRom-CiLU Filmik z naszego mieszkania. Przepraszam za bałagan, nagrałam to niedługo po tym, jak się wprowadziliśmy, nie chce mi się nagrywać od nowa. Teraz mamy już więcej rzeczy, w tym na przykład piekarnik.

'First they killed my father' Film na podstawie książki. Jest na Netflixie.

Wszystkie zdjęcia z Kambodży można zobaczyć tutaj:
https://photos.app.goo.gl/o8CmgeYzJ8aMBFP16

Brunei

Brunei. Malutki kraj, o którym mało się słyszy. Ja sama słyszałam niewiele. Wiedziałam jedynie, że to kraj stuprocentowo muzułmański, bardzo bogaty i znałam nazwę stolicy. To ostatnie tylko dzięki temu, że w liceum musieliśmy się uczyć na pamięć mapy świata -państwa i stolice. Trzeba było znać każdą, nawet najmniejszą wysepkę i rozpoznać na pustej mapie z konturami kilka losowych państw. Jako że byłam zawsze noga z geografii i miałam same dwóje z normalnego materiału (jakieś gleby i inne takie), mapami można sobie było poprawić oceny, bo nawet i szóstki z tego były. Raz na semestr był sprawdzian z mapy Polski (województwa i stolice oraz rzeki - to była tragedia) i chyba raz z mapy świata. Dokładnie już nie pamiętam, za to dzięki tym sprawdzianom pamiętam stolicę Brunei: Bandar Seri Begawan, w skrócie BSB. Za nic nie mogłam tego przyswoić, wkułam metodą skojarzeniową: Bandaż z Serii Bakłażan i tym sposobem pamiętam do dziś, z resztą małych państw już gorzej ;-) Poza tym jakieś kilka miesięcy temu w mediach huczało o Brunei, ponieważ sułtan wprowadził (a raczej stopniowo wprowadza) tam prawo szariatu. W tym roku akurat dodał między innymi przepisy o odcinaniu rąk złodziejom oraz kamieniowaniu homoseksualistów. Dokładnie nie wiem, czy to już obowiązuje, czy ma zacząć obowiązywać w przyszłości: wprowadzają prawo szariatu stopniowo, ostatnim etapem będą kary dotyczące dekapitacji (obcięcia głowy). Prawo szariatu ponoć obejmuje też niemuzułmanów, ale tych nie ma zbyt wielu. Trąbili o tym w BBC chyba aż przez cały jeden dzień, zewsząd spadły głosy potępienia dla sułtana, a za chwilę wszystko przycichło. Czemu? Bo sułtan Brunei to nie byle kto, bo przez jakiś czas był najbogatszym człowiekiem świata i tak się składa, że posiada mnóstwo biznesów, zwłaszcza w Europie (między innymi sieć luksusowych hoteli). Nikt mu nie będzie więc wprost podskakiwał. Sułtan ma zatem wywalone na to, co sobie myśli ONZ czy inne organizacje broniące praw człowieka. Mniej za to było w mediach słychać o jego rozpustnym młodszym bracie Jefrim, który ponoć ma (lub miał) spory harem (czy też haremy tymczasowe, bo dziewczyn się tam przewinęło sporo), z którym zabawiał się na jachcie o sugestywnej nazwie "Cycki" ('Tits') z dwiema równie obrazowo nazwanymi łodziami ratunkowymi (odpowiednio "sutek nr 1" i "sutek nr 2") i który przepuścił niesamowite ilości kasy (miliardy dolarów) na różnorakie bzdury (między innymi pomnik przedstawiający go w dość intymnej sytuacji z narzeczoną, koszt, bagatela, ok. 3 mln zł). Ponoć brat mu wybaczył, a Jefri miał oddać zdefraudowane hajsy, a czy tak się stało, to już inna sprawa.
Wiedząc o tym kraju tylko tyle, spodziewałam się raczej najgorszego. Nie byłam nigdy w kraju ultrakonserwatywnie muzułmańskim i zdawało mi się, że będzie to miniatura Arabii Saudyjskiej. Ultramuzułmański między innymi dlatego, że alkohol nie jest tam dostępny i nie można go też przywozić. Wybraliśmy się tam tylko na dwa dni, bo dużo do roboty nie ma, chcieliśmy tak tylko "poczuć klimat" i jechać dalej, a Brunei znajduje się mniej więcej w połowie Borneo i głupio by było ominąć. Uznałam więc, że jakoś przeżyjemy (zwłaszcza ja, bo wiadomo, kobiety mają w takich miejscach jednak gorzej). Z Kota Kinabalu w Malezji zdecydowaliśmy się do BSB dotrzeć samolotem, bo choć to niedaleko, to jazda autobusem miała trwać 14 godzin. Tutaj trochę się wygłupiliśmy, bo AirAsia twierdziła w rozkładzie, że lot trwa godzinę, więc standardowo zamówiliśmy posiłek. Zawsze musimy wykupić tam dodatkowo bagaż, a w pakiecie z posiłkiem jakoś zazwyczaj wychodziło taniej. Na miejscu okazało się, że w samolocie jest zaledwie parę osób, stewardesa przed startem zapowiedziała, że lot trwa ... 20 minut i zaraz po starcie pędem rzuciła się do rozdania nam posiłków. Oczywiście zamówiliśmy je jako jedyni i jeszcze dojadaliśmy lądując ;-) AirAsia oczywiście zawyża czas lotów, żeby potem móc się chwalić, że dolecieli na czas - standardowa praktyka linii lotniczych (zwłaszcza tanich), a jakoś się nie domyśliliśmy. No nic, nie pierwszy raz człowiek wyszedł na głupka i nie ostatni. Jeszcze dygresja dotycząca lotnisk. Obsługa ma tam zazwyczaj wszystko gdzieś i na większość lotów dostałam się z butelką wody i innymi niedozwolonymi rzeczami. Najpierw zwyczajnie zapominałam, że mam np. butelkę wody, a potem już brałam ją świadomie, bo wiedziałam, że mi nikt nie zwróci uwagi. Na lotnisku w KK, przed lotem do Brunei akurat Stuart miał nieprzyjemności - kazali mu wszystko wyjąć z plecaka, bo stwierdzili, że ma butelkę z wodą, mimo że nie miał. Dziewczyna stojąca przed nim miała widoczną z daleka dużą butelkę i ją przepuścili, a sprawdzali Stuarta, bo im się plecaki pomyliły, a potem było już głupio się przyznać. Była godzina 5:56, celnik przez około 3 minuty grzebał mu po plecaku, po czym go puścił, bo była 5:59, a o 6 kończył pracę i się zwyczajnie zawinął ;-) To była jedyna sytuacja, gdzie coś faktycznie sprawdzali na lotnisku - albo udawali, że sprawdzają, dla picu. W niektórych miejscach jak dopijałam na szybko wodę, mówili mi, że woda ok i mogę z nią iść. No to spoko. Oprócz tego mam jeszcze niespakowane kosmetyki, cążki, a czasem nawet nie wyjmuję laptopa do kontroli i nic. Tak było na wszystkich 14 lotach, jakie do tej pory odbyłam w Azji Południowo-Wschodniej.
Po wylądowaniu w BSB obawy dotyczące saudyjskości tego miejsca tylko się pogłębiły - wszędzie napisy po arabsku, marmury, puste przestrzenie, okutane kobiety i pokoje modlitewne. Procedura wizowa była stresująca, mimo że wiza jest niepotrzebna obywatelom UE - tylko stempelek w paszporcie, jednak trzeba wypełnić formularz pełen durnych pytań. Chyba najbardziej skomplikowany papier, jaki nam się trafił, ze wszystkich miejsc, gdzie takie coś trzeba wypełniać. O dziwo tylko o religię nie pytali, chociaż tego się spodziewałam, natomiast zbiło nas z tropu pytanie o rasę xD

formularz imigracyjny. zdjęcie zaczerpnięte z bloga: http://dontstopliving.net/world-borders-how-to-get-from-malaysia-to-brunei-labuan-to-serasa/

Byliśmy ostatni w kolejce do sprawdzania paszportów i trochę się zaczęłam dygać, czy sprawdzą, czy faktycznie mówimy prawdę (np. ilość pieniędzy jaką się wwozi, chociaż limitu na pewno nie przekroczyłam), bo facet przed nami był długo maglowany i w końcu odsunięty na bok z jakichś przyczyn. Nam się jakoś udało szybciej. Na marginesie, wielu celnikom się chyba podoba moje imię (albo uważają je za dziwne lub śmieszne?), chyba każdy celnik je powtarza po kilka razy z radością. 

Po przedostaniu się na drugą stronę pozostało nam odnaleźć naszego kierowcę. Hotel, który zarezerwowaliśmy, zaproponował nam darmowy odbiór z lotniska. Było to, muszę przyznać, zbawieniem, bo taksówki w BSB to widok rzadki. Przy lotnisku bywają, ale przejazd do najtańszych nie należy. W każdym razie oszczędziliśmy trochę dolarów, bo obowiązującą w Brunei walutą jest brunejski dolar. Co ciekawe, można też używać singapurskiego dolara, bo te kraje mają umowę o wymienności waluty. Jeden dolar brunejski to tyle samo, co jeden dolar singapurski i można używać obu walut w obu krajach (w Singapurze nie byłam, ale ponoć tam tego nie wiedzą xD). W drodze do hotelu "podziwialiśmy" widoki za oknem, z tym że niewiele było do podziwiania. Chyba się nawet trochę rozczarowałam, bo myślałam, że to będzie jakiś drugi Dubaj, a tu zwykłe miasto, nawet powiedziałabym miasteczko, niczym nieróżniące się od tych malezyjskich. Byliśmy na miejscu bardzo wcześnie, nasz pokój nie był jeszcze gotowy, więc zostawiliśmy bagaże i poszliśmy w miasto.

Do centrum nie było daleko, jednak pieszy jest w Brunei zjawiskiem jeszcze rzadszym, niż w Malezji, bo benzyna jest jeszcze tańsza - niecałe 1,5 zł za litr. Przybysze na malezyjskich numerach rejestracyjnych muszą ponoć tankować z osobnych dyspozytorów i płacić więcej, żeby nie robili machlojek z benzyną.  Z tego powodu wszyscy oczywiście jeżdżą samochodami, chociaż autobusy też były - tylko na taksówki jakoś nie ma popytu. Nie istnieje coś takiego jak postój taksówek, podobno można tylko telefonicznie zamówić z wyprzedzeniem. Na ulicy też się taksówki nie zatrzyma, bo nie jeżdżą sobie od tak, bez powodu. Nie była nam jednak taryfa potrzebna, bo poruszać się można pieszo. Bandar Seri Begawan nie jest jakąś metropolią, do centrum było niedaleko i właściwie wszystko można obejść piechotą, a do reszty ważnych miejsc trzeba popłynąć łódką. Pierwsze wrażenia ze spaceru po mieście: ładnie, ale strasznie pusto. Gdzie są wszyscy ludzie? Może jeszcze za wcześnie. A może, jak zwykle Arabowie, siedzą po klimatyzowanych centrach handlowych? Poszliśmy to sprawdzić, bo i tak musieliśmy wypłacić pieniądze. Z chińską kartą łatwo nie było, ale właśnie w jednym z centrów handlowych (znów, to raczej malutkie centra) bankomat przyjął kartę i wypłacił studolarówki. I wtedy zaczęła się jazda z płaceniem. Nikt nie ma wydać reszty. W sklepie nie można kupić wody, pani mi pokazuje pustą kasę i rozkłada ręce. Flashbacki z Polski, gdzie płaciłam już tylko kartą, bo zawsze to samo: nie mam wydać. Niestety bankomaty nie wypłacają bilonu, skąd mam mieć drobne, jak nikt nie ma wydać? Nie wiem, czy ktoś ma podobne odczucia, czy to ja miałam pecha co do różnorakich pań Grażynek wyskakujących z pretensjami do klienta, że chce zapłacić za zakupy legalną walutą. Stu po kilku latach pobytu w Polsce będąc w Anglii robi z siebie głupka, kiedy w sklepie płacąc za jakieś drobne zakupy przeprasza kasjerki, że ma tylko np. banknot dwudziestofuntowy xD Patrzą na niego jak na wariata - przecież od tego jest sklep, żeby mieć resztę przygotowaną, o co mu chodzi. Taka dygresja nt. różnic kulturowych. Okazało się, że w Brunei jest podobnie. Poszliśmy więc do banku, który szczęśliwie miał oddział w tym centrum ( i właśnie z ich bankomatu skorzystaliśmy). Pobraliśmy numerek, odczekaliśmy swoje i pani nam wymieniła stówki na mniejsze banknoty - pytała czy chcemy dwudziestki, czy dziesiątki, wzięłam dziesiątki. I co dalej? Gówno, 10 to i tak za dużo i nie mają wydać. Myślałam, że zwariuję. Z wielką łaską w jednym sklepie pani pofatygowała się do kasy i wygrzebała drobne, robiąc przy tym minę, jakbym jej robiła krzywdę. W ten sposób zdobyliśmy kilka jednodolarówek i piątkę, ale 5 to i tak za dużo. Jakby ktoś się wybierał, to wymieniajcie kasę od razu na jedynki, inaczej nic nie kupicie :P

Wracając do centrum handlowego: no cóż, tam tłumów też nie było. Miasto sprawiało wrażenie lekko wyludnionego. Samo centrum jest bardzo ładne, a wszędzie jest przede wszystkim bardzo czysto - za śmiecenie też są kary i to grube (grzywny kilkutysięczne), a przy trzecim takim wykroczeniu idzie się do więzienia. To się nazywa dyscyplina, chociaż policjanta ani strażnika nie widzieliśmy ani jednego. 

Co do cen, spodziewaliśmy się, że będzie bardzo drogo, co okazało się nieprawdą. Poza tym ludzie bardzo sympatyczni, chyba cieszą się, że coraz więcej turystów odwiedza ich kraj. No i co do tej "saudyjskości", to szybko okazało się, że to złudzenie: faktycznie, wiele osób chodzi tradycyjnie ubranych, ale są też panie w dżinsach i dresach i nikomu to nie przeszkadza. A napisy po arabsku były wszędzie: na sklepach, samochodach firmowych. Strasznie mnie to zaciekawiło, bo początkowo myślałam, że to dla odwiedzających Arabów i że mają ścisłe związki z Saudami itp. Jednak żadnych Arabów nie było widać (a ich łatwo rozpoznać, w Malezji ich pełno, najczęściej to banda facetów drących się na okutaną w burkę kobietę). Wreszcie się skupiłam, bo znam przecież trochę alfabet arabski (zmodyfikowany perski) i okazało się, że to język malajski (czyli ten obowiązujący w Brunei), tylko z arabskim zapisem. Poczytałam trochę i okazuje się, że jest to alfabet Jawi, którym kiedyś był zapisywany język malajski, zanim zastąpiono go alfabetem łacińskim. Obecnie obowiązuje jedynie w Brunei. Muszę przyznać, że chyba nigdzie indziej się z nim nie spotkałam, chyba że w kilku miejscach w Malezji (do tej pory myślałam, że to arabski i się nie wczytywałam, więc nie mam pewności; sporo Arabów jeździ tam na wakacje). 

Co do samego miasta, do zwiedzania nie ma znów tak wiele. Meczet, muzea (darmowe), spacery nad rzeką i wycieczka łódką. Spacerując po mieście poznaliśmy jednego z przewodników, z którym się umówiliśmy na następny dzień na poranną wycieczkę łódką, żeby zobaczyć małpy nosacze (znane w Polsce z memów o Januszach, hehe) i miasteczko na wodzie. Pan przewodnik o imieniu Mel był bardzo zabawny, jakby ktoś się wybierał, to chyba mamy gdzieś na niego namiary. W naszej grupie była jeszcze para Japończyków. Popłynęliśmy do lasu namorzynowego, zobaczyliśmy trochę małp i ptaków, poza tym pałac sułtana, widoczny tylko z daleka. Pałac ten, o nazwie Istana Nurul Iman, pretenduje do nazwy największego pałacu na świecie, co ciężko stwierdzić jednoznacznie, ale niewątpliwie jest ogromny - 1788 pokojów i bodajże 257 łazienek.  Byliśmy spóźnieni o kilka dni, bo tylko raz w roku, w czasie święta Id al-Fitr (zwanym tu Hari Raya Aidilfitri), kończącego Ramadan, można odwiedzić pałac sułtana i uścisnąć jego dłoń (jak się jest mężczyzną, rzecz jasna; kobiety mogą uścisnąć dłoń jego małżonki, a oboje przyjmują gości w osobnych pomieszczeniach). Ponoć każdy też wtedy dostaje drobny prezent od rządzącej pary. Sułtana można też zobaczyć w dniu jego urodzin, kiedy w mieście są specjalne obchody, co też nas ominęło, bo urodziny miał chyba z tydzień po naszym wyjeździe. Tak to jest, jak się nie planuje z wyprzedzeniem. Pan przewodnik pokazał nam był pałac sułtana, ale nie uwierzyliśmy mu - wskazał na jakiś zwykły dom wśród wielu innych. Myśleliśmy, że jak zwykle śmieszkuje, ale przysięgał i zaklinał. W końcu powiedział, że możemy tam iść, bo wciąż przed wejściem stoją strażnicy i już są przyzwyczajeni, że przyprowadza tam turystów- niedowiarków ;-)

Istana Darussalam - były pałac sułtana (źródło: http://dulichvietnam.com.vn/data/Brunei2.jpg)

Istana Nurul Iman - obecny pałac sułtana (źródło: https://www.articlelist.com/wp-content/uploads/2018/12/Istana-nurul-Iman.jpg)

W każdym razie zobaczyliśmy jeszcze wioskę zbudowaną na wodzie. Ponoć największa taka na świecie. Sporo osób tam mieszka, na pewno jest taniej niż na lądzie. W wiosce zatrzymaliśmy się na chwilę, żeby zatankować łódź. Japonka z naszej grupy, jak to Japonka, cykała fotki wszystkiemu i wszystkim, ale pan tankujący łódkę zaczął krzyczeć i się wzbraniać. Myśleliśmy, że popełniła jakieś straszne faux pas, ale pan przewodnik Mel tylko się śmiał. Wyjaśnił nam potem z pełną szczerością, że tamten pan sprzedaje benzynę nielegalnie (jeszcze taniej niż normalnie!!!) i bał się kłopotów, w razie gdyby ktoś tę fotkę zobaczył.

Na wiosce zakończyliśmy wycieczkę, Japończycy wybrali się dalej, koniecznie chcieli odwiedzić domy i szkoły w wiosce i coś tam jeszcze - przylecieli tylko na weekend i chcieli zwiedzić jak najwięcej. My wróciliśmy do miasta. Pan Mel nam powiedział, że w każdą niedzielę rano na kilka godzin zamykają się dla samochodów ulice centrum i odbywają się pikniki. Wybraliśmy się popróbować specjałów. Stu jadł jakieś smażone rybne chrupki (dziwnie to wygląda), a ja kulki ziemniaczano-cebulowe (chyba, dziewczyna sprzedająca na tym stoisku była jakaś nieśmiała, ledwo ją słyszałam), przepyszne. Do tego chyba coś na kształt pakory, warzyw smażonych w cieście. 

Po południu wybraliśmy się do parku, gdzie według przewodników można fajnie pospacerować na dobrze wyznaczonych szlakach. Spacerem bym tego nie nazwała. Faktycznie, z grubsza jest to zwykły park, staruszkowie tam spacerują i ćwiczą, można biegać i tak dalej. Jest nawet wodospad. Ale szlaki to już była wyższa szkoła jazdy, żeby nie powiedzieć survival. Ciągłe spadki góra-dół, w większości miejsc trzeba było się wspinać na linach albo po nich zjeżdżać. Ja dziękuję, po kilku kilometrach byliśmy wyczerpani (bo mokrzy byliśmy już po kilku krokach). Półtora litra wody na głowę to było za mało i musieliśmy wracać, żeby się nie odwodnić. To była fajna przygoda, taki niepozorny park - dżungla w środku miasta. Do parku narodowego, który Brunei również oferuje, nie wybraliśmy się, bo koszty były ogromne- bodaj 150 USD na osobę!

To chyba na tyle, jeśli chodzi o Brunei. Byliśmy tam tylko dwa dni, wiele się nie działo. Z przygód to chyba tylko tyle, że Stu zgubił swoją kartę wyjazdową ('departure card') i baliśmy się, co będzie na granicy. Nie wiem jak można zgubić kartkę z paszportu, ale on zgubił. Rzucił się do przeszukiwania kosza na śmieci, co było skazane na porażkę, bo śmieci są niesegregowane i wyrzuciliśmy tam dużo torebek po herbacie. Jednak odnalazł zawiniątko... Tak to jest, jak się nie sprawdza, co się wyrzuca :P Kartka była nawet reprezentatywna, trochę pomiętolona, ale szczęśliwie niepoplamiona. Nie wiem, co by się stało, gdyby jej nie miał.

 Co do zwiedzania, zecydowanie jeden lub dwa dni wystarczą na samą stolicę. Jeśli chce się odwiedzić inne miasta, to oczywiście można zostać dłużej. Z BSB pojechaliśmy autobusem dalej do Miri w Malezji. W okolicach autobusu poznaliśmy ciekawego pana, niestety nie pamiętam, jak miał na imię. Był również przewodnikiem, jak usłyszał, że jestem z Polski, zaczął do mnie mówić po polsku ;-) Pokazał mi wycinek z polskiego przewodnika po Brunei wydawnictwa Pascal, gdzie jest wspomniany. Nawet nie wiedziałam, że jest polski przewodnik po Brunei (nie korzystam z Pascala wcale, bo nie mają ebooków). P.S. Nie mogę znaleźć tego przewodnika w internecie, jest tylko jakiś z Bezdroży (w połączeniu z Singapurem i Malezją).

Ile to kosztuje?

Te dwa dni (czy też niecałe 3) kosztowały nas niecałe 300 zł na osobę.

nie mogłam się powstrzymać ;-)

przykładowe ceny:

benzyna - ok. 1,5 zł/litr

obiad - ok. 15-20 zł

herbata - ok. 3 zł

hotel - ok. 100 zł za dobę

butelka wody - 1 zł

autobus długodystansowy - 55 zł

wycieczka łódką - ok. 55- 60 zł od osoby

Co nas zaskoczyło?

• Pustki na ulicach, cisza
• Mili ludzie
• Ilość turystów (coraz więcej chińskich grup, które słychać z daleka...)
• Spora ilość Indusów i Chińczyków mieszkających tam na stałe
• Wege restauracja buddyjska
• Wszędzie portrety sułtana i jego żony (w każdej restauracji, hotelu, sklepie - obowiązkowo)

Dla kogo Brunei?

Dla miłośników przyrody, dla zainteresowanych kulturą muzułmańską, dla zwiedzających Borneo. 

Na pewno nie dla miłośników rozrywek, bo takowych brak - jest bodajże kino i kręgielnia i oprócz centrów handlowych to by było na tyle. Poza tym zero picia alkoholu i publicznej golizny, zapewne można za to pójść siedzieć (a za narkotyki jest chyba kara śmierci).

Do poczytania:

1. Książka, o której już wspominałam, a w której rozdział dotyczący Brunei jest akurat całkiem sensowny (autorzy są w BSB akurat podczas urodzin sułtana): Alicja Kubiak, Jan Kurzela- "Indonezja. Ludożercy wczoraj i dziś"
2. Relacja na jednym z blogów z wizyty w pałacu sułtana: http://bachurzeiichpodroze.pl/z-wizyta-u-brunejskiej-rodziny-i-w-palacu-sultana-brunei/

A tutaj strona pana przewodnika -Mela: https://www.facebook.com/MeL-Bruneis-Freelance-Licensed-Tourists-Guide-1526271637517343/

Cykał nam fotki, ale tylko Japończyków ostatecznie umieścił na stronie :) ma tam sporo zdjęć z turystami, ostatnio kilku z Polski.

Wszystkie nasze zdjęcia z Brunei można obejrzeć tutaj: https://photos.app.goo.gl/jDLWNwCpFsxMkvRn9 

Malezja

Malaysia, truly Asia. Takim hasłem reklamuje się ten kraj. Trudno mi się z tym do końca zgodzić, bo jaka jest prawdziwa Azja? Czy taka jak Malezja? Nie wydaje mi się ;-) Azja kojarzy się, nie oszukujmy się, z biedą, chaosem i może jeszcze zanieczyszczeniem powietrza. Malezja jest natomiast zaprzeczeniem tego wszystkiego. To kraj nowoczesny w pełnym tego słowa znaczeniu. I chyba mój ulubiony ze wszystkich do tej pory.

Przygodę z Malezją zaczęliśmy na Borneo, w miejscowości Kota Kinabalu. Pierwsze wrażenie, kiedy rozglądaliśmy się zza okien taksówki: wow. Tu jest pięknie. Jedyne obawy, jakie miałam, dotyczyły stroju: przyleciałam trochę nie myśląc w szortach i się bałam, że nie wypada. Malezja to kraj w główniej mierze muzułmański, tzn. oficjalnie świecki, ale wiadomo, jak to z krajami świeckimi. Polska też jest niby świecka, hehe ;-) Okazało się, że nie ma się czego bać, bo tubylczynie (sprawdziłam, to poprawna forma!) chodzą ubrane, jak chcą, szorty do kolan nie były więc niczym strasznym. Panie muzułmanki noszą na głowach chusty i tyle. Żadnego okutania po zęby. Szczerze mówiąc, to muzułmanki na Filipinach chyba są bardziej konserwatywne, bo wiele z nich nosiło burki lub suknie i nikab (widać tylko oczy). Nie oznacza to, że malezyjskie wyznawczynie islamu chodzą półnago, ale jednak panuje większy luz. Lokalesi to w ogóle miks kultur, wyznań i języków: Malezyjczycy, Chińczycy, Indusi, Tamilowie ze Sri Lanki, Bengalczycy... i jeszcze ekspaci. Kogo tam nie ma ;-) Najbardziej niesamowite jest to, że wszyscy sobie żyją w spokoju i się wzajemnie szanują. I znowu wyszła moja polskość, bo nie mogłam się temu nadziwić, że nikt się nie naparza, świątynie różnych wyznań stoją obok siebie, a życie płynie.

O Malezji nie będę się wiele rozpisywać, bo szczerze mówiąc w porównaniu do Filipin, to raczej się leniliśmy. Nie zobaczyliśmy wielu rzeczy, które zaplanowaliśmy, z różnych względów tj. chorób, pogody, kosztów. Na Filipinach słońce zachodziło często nawet i o 17:30, więc zrywaliśmy się raniutko i nieraz już o 8 rano byliśmy w drodze. W Malezji się wyluzowaliśmy, zresztą po raz pierwszy w czasie podróży zaczęły nas dopadać różne dolegliwości w stylu przeziębienia czy zatrucia. Dodatkowo pogoda była bardziej kapryśna, a to są rzeczy, na które nie ma się wypływu. Co do kosztów, to niestety jedyny minus Malezji: ceny potrafią być nieźle wywindowane. Często drożej niż w Warszawie. W tej części świata takich cen się można spodziewać po Hong Kongu czy Singapurze, ale w Malezji jakimś dziwnym trafem jest duża przepaść. Można zjeść obiad za 5 zł, a w knajpie obok za 50. No i co najgorsze, dla obcokrajowców są osobne ceny, przez co trafiał mnie szlag. To nie jest biedny kraj, ma złoża ropy i gazu oraz wielu innych surowców mineralnych. Gospodarka ma się dobrze, są wysoko we wszystkich rankingach azjatyckich, nawet światowych. Ale wciąż obcokrajowiec płaci 5-6 razy więcej niż Malezyjczyk. Rozumiem to w krajach typu Indie, zrozumiałabym na Filipinach - oni tego potrzebują. Ale Malezja?!?!

Wracając do ubioru, to z szortami jednak nie przesadzałam. Drugiego dnia po przyjeździe wybrałam się pobiegać w bardzo krótkich spodenkach i raczej zwracałam na siebie uwagę. Nie samym faktem, że biegam, bo wielu ludzi tam biega, więc uznałam, że raczej chodziło o za skąpy strój. Nosiłam szorty (lekko przed kolano) tylko na jakieś trekkingi w lesie, gdzie i tak nikogo nie ma, bo tak mi było wygodniej. Wspominam o tym dlatego, że uważam, że trzeba szanować lokalną kulturę, a po ilości turystek, które widziałam z niemalże gołym tyłkiem (noszę majtki dłuższe niż niejedne szorty, jak się okazało), wydaje mi się, że edukacja w tym zakresie leży. Na razie ranking wygrała dziewczyna przechadzająca się po mieście w bikini ze stringami. Takie zachowanie może być w najlepszym wypadku odebrane jako faux pas, w najgorszym skończyć się bardzo źle. Widywałam roznegliżowane dziewczyny w Indiach i nie jest to najlepszy pomysł, żeby eksponować ciało w kraju, gdzie raczej się je zakrywa. Zresztą w jakimkolwiek kraju chyba nie jest to normą poza plażą, czy o czymś nie wiem? Może Australia czy USA są takie „otwarte”, ale w kraju konserwatywnym, z większością muzułmańską, raczej bym uważała. Zresztą osoby przyzwyczajone do plażowego życia na wybrzeżach takiej dajmy na to Australii chyba są przyzwyczajone do wysokich temperatur? Ja rozumiem, że jest gorąco, każdemu jest, ale świecenie golizną problemu nie rozwiązuje. Tym bardziej, że więcej ciała się wtedy wystawia prosto na słońce, a to bezpieczne nie jest. Pomijam już fakt, że w większości miejsc do zwiedzania trzeba okazać szacunek między innymi przez godny strój, z czego już chyba w polskich kościołach zrezygnowano, natomiast na pewno nie w meczetach czy świątyniach buddyjskich. Strój trzeba więc rozplanować, jeśli ma się niezakryte nogi, to najlepiej nosić ze sobą jakąś spódnicę czy pareo. Gołe ramiona też odpadają, nie wspominając o dekolcie, bo to chyba oczywiste. A może nie jest to jednak takie oczywiste, bo (coś mnie chyba znów ominęło) zauważyłam wśród turystek modę na nienoszenie biustonoszy. Litości, równie dobrze można iść całkiem nago, jeśli się ma na sobie obcisły top, a w wielu miejscach klimatyzacja jest ustawiona na poziomie zamrażarki... Żeby nie było, że panuje dyskryminacja, panów to też dotyczy: brak koszulki, topy na ramiączka czy szorty długości bokserek, oprócz tego, że wyglądają paskudnie, też „godnym” strojem nie są.

Wracając do Borneo. Kota Kinabalu to dosyć przyjemne miasteczko. Samo w sobie nie jest specjalnie warte spędzenia dużej ilości czasu, natomiast jest to dobra baza wypadowa do kilku miejsc w okolicy, przede wszystkim góry Kinabalu (Mount Kinabalu). Na szczyt nie mieliśmy zamiaru się wspinać, bo jest to zadanie dla alpinistów z prawdziwego zdarzenia (albo amatorów z jakimś doświadczeniem), poza tym wymaga pozwoleń, sprzętów i wysokich opłat. Chcieliśmy się tam jednak wybrać, pochodzić po okolicy - Kinabalu leży na terenie Parku Narodowego Kinabalu i jest tam kilka ciekawych szlaków dla takich wędrowniczków-amatorów jak my. Niestety nie było nam to dane, ponieważ trochę źle rozplanowaliśmy nasz pobyt. Początkowo zarezerwowaliśmy trzy noce w hotelu, który zresztą jak się okazało znajdował się w centrum handlowym i za każdym razem się gubiliśmy w gąszczu korytarzy wychodząc i wracając. Znalezienie samego hotelu po przyjeździe do tego centrum w ogóle zajęło nam z godzinę. Tych „centrów” handlowych jest w Malezji sporo i nie są one wszystkie molochami pokroju Arkadii czy Złotych Tarasów, większość to takie trochę już leciwe, po naszemu można by powiedzieć, domy towarowe. (W Polsce w latach osiemdziesiątych, z tego, co mi wiadomo, centrów handlowych nie było.) Hotel był w porządku, miejscowość też, chcieliśmy więc przedłużyć pobyt. Okazało się to niemożliwe. Po pierwsze, obsługa nie należała do ludzi, z którymi da się negocjować: przyjechaliśmy o godz. 13 i musieliśmy czekać do punkt 14 do zameldowania, ani minuty wcześniej. Po drugie, rezerwowaliśmy ten hotel ponad miesiąc wcześniej, zaraz po zakupie lotu, chwilę po przylocie na Filipiny, i jak się okazuje musiała to być jakaś specjalna okazja, bo na miejscu ceny były o wiele wyższe. Zmusiło nas to do przeprowadzki do innego hotelu nieopodal. Ale po kolei. Po przyjeździe byliśmy zmuszeni zostawić bagaże w hotelu i przejść się po okolicy, oczekując na pokój. Znalezienie czegoś do jedzenia nie było trudne, gorzej ze znalezieniem czegoś smacznie wyglądającego i wyglądającego znajomo. Typowo malajska kuchnia, co dotyczy Malezji i Indonezji, nie jest specjalnie smaczna ani urozmaicona. Największym jej problemem w tradycyjnych „restauracjach”, które raczej bym nazwała jadłodajniami, jest to, że jedzenie jest ugotowanie rano i potem cały dzień stoi wystawione, bez przykrycia, lodówki czy podgrzewania. W takich właśnie miejscach, jadłodajnia a la bufet, gdzie nakłada się jedzenie wybierając z wielu potraw, jedzenie serwują... zimne. Tak jest, zimne. Jaka to przyjemność jeść zimny posiłek? Ano żadna, ale chyba w tej kulturze spożywanie posiłków to bardziej konieczność, niż przyjemność i specjalnie się jedzenia nie celebruje. Pomijając ten aspekt, jest to zwyczajnie niebezpieczne. Jedzenie przechowywane w takich temperaturach to proszenie się o kłopoty i to niemałe. Jednym z najniebezpieczniejszych pod tym względem pokarmów jest ryż, w którym bardzo szybko rozwijają się bakterie o ładnej nazwie: laseczka woskowa. Ryż nie powinien być długo przechowywany po ugotowaniu ani odgrzewany w nieskończoność. Nie muszę dodawać, że jest to podstawa malajskiej kuchni. Z jedzeniem zbyt długo źle przechowywanym nie ma żartów, może to nawet prowadzić do śmierci. Może słyszeliście o przypadku studenta, który zmarł po zjedzeniu odgrzanego spaghetti. Zadziałała dokładnie ta sama bakteria. Oczywiście jedzenie czegoś po pięciu dniach trzymania na blacie w kuchni mądre nie jest i był to przypadek wyjątkowy, niemniej jednak serwowanie jedzenia trzymanego cały dzień w tropikach i nieosłoniętego przed insektami uważam za głupotę i niewątpliwie może to prowadzić do co najmniej lekkich problemów żołądkowych (wymioty, biegunka). Jeśli nawet ja to potępiam, to chyba nie wyobrażacie sobie nawet jakie obrzydzenie to wywołuje u Stuarta, wychowanego w kraju paranoi związanej z zatruciem pokarmowym. ;-) Niemniej jednak taki posiłek spożyliśmy jako pierwszy i przeżyliśmy, być może dlatego, że ledwo go skubnęliśmy, przynajmniej ja. Moje bakłażany capiły rybą, jakieś inne „warzywa” były obrzydliwe, a całość oczywiście zimna. Jedynym ratunkiem było tempeh, które pani mi błyskotliwie zaoferowała, ku mojej wielkiej radości. Stuart też zamówił, widząc mój entuzjazm, a potem przyszedł do stolika i spytał, co to takiego, że aż się rozemocjonowałam jak dziecko na Gwiazdkę. ;-) Tempeh to fermentowany produkt sojowy, bardzo zdrowy i pożywny. W tamtym miejscu był akurat bardzo dobrze przyprawiony, cieniutko pokrojony, przysmażony z chilli i chrupiący. Mój entuzjazm szybko wygasł, bo było to jedyne miejsce w Malezji, gdzie spotkałam tempeh.

Wieczorem zaś przyszedł czas na entuzjazm u Stuarta, kiedy wybraliśmy się na kolację. Postanowiliśmy wybrać coś z knajpek nad rzeką. Przed każdą restauracją niemalże byli „naganiacze”, choć nienachalni wcale. W jednym miejscu nas zachęcano do zjedzenia w tajskiej restauracji. Stu tylko spojrzał w menu i wypruł do środka ile sił w nogach, musiałam niemalże za nim biec. Jak go spytałam, co tak biegnie, to powiedział, że wreszcie może gdzieś pójść i nie mógł się z tej radości posiąść. Faktycznie, na Filipinach z jedzeniem dla mnie było nieraz tragicznie. Bywało, że musieliśmy łazić w poszukiwaniu absolutnie czegokolwiek bez mięsa przez długi, długi czas, nawet w galeriach handlowych z kilkoma piętrami restauracji. Co za tym idzie, Stu się musiał dostosować i jeść co było tam, gdzie było coś dla mnie. W Malezji chłopak odżył. O jedzeniu wege w podróży pewnie kiedyś popełnię post bardziej szczegółowo opisujący problemy i wyzwania, bo łatwo oczywiście nie jest.

Wracając do trasy. Trochę źle wszystko rozplanowaliśmy. Stu jest zafascynowany krokodylami i innymi gadami i niestety na Filipinach nic podobnego nie widział, więc byłam skazana na wycieczkę do Crocolandii zaraz po przyjeździe do Malezji. Wynalazł w okolicy farmę krokodyli, którą przedstawił mi raczej jako azyl dla zwierząt, no i pojechaliśmy. Najpierw musieliśmy złapać minibusa do miasta obok, a potem się przesiąść. Z minibusem do miasta było łatwo. Nieopodal hotelu był postój i szybko złapaliśmy busika. Odjeżdżał znajomym trybem: po zapełnieniu, natomiast nie brał więcej ludzi, niż może zmieścić się w środku, co więcej, był to sprawny samochód i nawet miał drzwi (zamykane i otwierane przez kierowcę w zautomatyzowany sposób specjalną wajchą!). W miasteczku, gdzie mieliśmy się przesiąść, zaczęły się schody, bo nikt nie potrafił nam wskazać postoju minivanów. Czekaliśmy w okolicy wskazywanej przez największą ilość osób, ale kręcił się tam tylko jeden kierowca, dokręcając różne fragmenty bodajże drzwi w czymś, co trudno byłoby mi nazwać samochodem. Próbowaliśmy go podpytać o dojazd, ale nie szło się dogadać; jego znajomi też coś próbowali pomóc i doszliśmy jedynie do tego, że chcemy zobaczyć krokodyle, ale nadal nic to nie pomogło w kierunku znalezienia transportu. W końcu zjawiła się jakaś kobieta mówiąca po angielsku. Po pierwsze okazało się, że jechała w tą samą stronę, po drugie załatwiła z panem, że nas podwiezie. Za 15 ringgitów (1 ringgit to mniej więcej 1 zł, jakieś 90 groszy bodajże). Z Kota Kinabalu około godzina drogi kosztowała nas 10, czego nie omieszkałam wytknąć, cena więc spadła do 10 i ruszyliśmy. Niestety kiedy wynajmuje się taki van i nie staje on na przystankach, trzeba opłacić miejsca innych pasażerów. Chociaż tak jak wspomniałam, był to raczej zdezelowany wrak niż van i do tej pory nie wiem, jak to się stało, że dojechaliśmy, ale pan nas podwiózł pod samą bramę farmy. No właśnie, farmy. Tu zaczęły się dla mnie schody: to co to właściwie jest, zoo? Okazało się, że gorzej, i żałowałam, że się tam wybraliśmy. Faktycznie, uratowali trochę krokodyli; wiele z żyjących w rzekach krokodyli jest przeznaczonych do odstrzału, jeśli atakują ludzi i jedyną opcją przeżycia dla nich jest zoo lub taka farma, w zależności od tego, kto się zaoferuje przyjąć gada. A zaznaczam, że transport takiego zwierza to rzecz niełatwa i nietania.



Informacje o krokodylu-zabójcy, najgroźniejszym z trzymanych tam zwierząt. Trafił na farmę za zjedzenie jakiegoś pana w 2006.


Natomiast sam „park” czy jakkolwiek to nazwali to raczej krokodyle zoo; niektóre były trzymane w osobnych, hmm... pomieszczeniach? A niektóre żyły w większych „jeziorkach”, grupowo. Wszystko zgodnie z wytycznymi ministerstw i przepisami dotyczącymi dobrobytu zwierząt i tak dalej, jednak dalej jest to miejsce do robienia pieniędzy. W programie znajdziemy między innymi krokodyle „show”, karmienie itp. Jako że byliśmy jedynymi zwiedzającymi, „show” trwało chyba 3 minuty i było raczej żałosne. Wyszło dwóch facetów, poprzytulało się do ogromnego krokodyla, dali mu buzi i tyle.




Karmienie było chyba jeszcze gorsze: kazali nam się ustawić na mostku, facet otworzył bramę do jednego z jeziorek, rzucił z pięć kurczaków i tyle. Krokodyli było tam ponad piętnaście, jak nie więcej, nakarmił może ze cztery i tyle z tego było. Zakładam, że to tylko tak na pokaz i są karmione w innych godzinach, ale już by sobie darowali. Na dobitkę można było sobie zrobić zdjęcie z malutkim krokodylkiem, trzymanym w ... plastikowym pojemniku. Jak dla mnie żenada. A przy wyjściu sklep z produktami z krokodylej skóry, jakimś niby cudownym olejkiem i co gorsza krokodylim mięsem. Nigdy więcej.

Poza tą wycieczką nie udało nam się zbyt wiele zdziałać w okolicach Kota Kinabalu. Pierwszego dnia wybraliśmy się na „mokradła”, czyli do specjalnego rezerwatu wyznaczonego na terenie bagien, gdzie można obserwować wiele zwierząt, w tym ptaków. Niestety nie mieliśmy szczęścia, prawdopodobnie poszliśmy o wiele za późno, poza tym nie mamy wprawy w tzw. birdwatchingu i zanim złapałam lornetkę, ptak odlatywał i tyle go było. Było to jednak miejsce ciekawe, wyjaśniające znaczenie lasu namorzynowego (inna nazwa: mangrowce). Niestety przykro było patrzeć na ilość śmieci w błocie, wcale nie z powodu śmiecących zwiedzających, ale wody napływającej z morza z całym tym dobytkiem. Okropieństwo. Plaże Borneo są strasznie zaśmiecone i jakoś nikt nie potrafi znaleźć winowajców, każda wyspa zwala na kogoś innego, a problem się sam nie rozwiąże. Ludzie po prostu wyrzucają śmieci do wody, to jest niepodważalny fakt, który jak na razie Azja Południowo-Wschodnia trochę ignoruje, przerzucając się oskarżeniami metodą przedszkolną, tj. „to nie my, to oni”. Stuart o mało nie dołożył swojej cegiełki do tego bajzlu, bo osłona obiektywu wpadła mu prosto w bagno. Na szczęście byliśmy w parku sami i mogliśmy pokombinować. Nie obyło się bez przygód, ale udało się znaleźć patyk i wyciągnąć go z bagien (gałęzi przecież nie będziemy odrywać, innych opcji nie było) i jakoś udało się tę osłonkę wydłubać i wciągnąć na górę po deskach pomostu.



Lasy namorzynowe




Po mokradłach wybraliśmy się na stadion, gdzie Stu chciał obejrzeć jakiś mecz za parę dni. Znaleźliśmy stadion, wszystko sobie obczaił, przysiedliśmy więc na jakiś napój w kafejce nieopodal. Pan właściciel, starszy pan, czuł się dziwnie zaszczycony naszą obecnością, chociaż po angielsku nie mówił, ale wystawił nam specjalnie stolik z widokiem na stadion, a dokładnie rzecz biorąc udostępnił stół, gdzie sam siedział. Zamówiliśmy dwie herbaty i był to ogromny błąd. Herbata w ich rozumieniu to był jakiś mleczny ulepek. Dostałam właściwie chyba skondensowane mleko z lodem. Pan właściciel siedział nieopodal i bacznie obserwował każdy nasz ruch, nie chciałam mu robić przykrości, udawałam więc, że piję. Jak gdzieś zniknął, Stuart wziął to na klatę i wypił za nas oboje, co poskutkowało mdłościami i do hotelu wracaliśmy autobusem, chociaż wcześniej przyszliśmy piechotą.



stolik z widokiem na boisko, KK

Namierzenie przystanku nie sprawiło problemu, gorzej z ogarnięciem kierunku, w który mieliśmy jechać. Na szczęście na przystanku była jakaś młodzież i nam pomogli. Okazało się, że przystanek dobry. Spytałam o numer autobusu, żeby dojechać do hotelu, a oni powiedzieli, że... fioletowy. Trochę mnie to zdziwiło, ale jak fioletowy, to fioletowy, nie ma co wnikać. Faktycznie za chwilę podjechał bus oznaczony fioletowym paskiem i wsiedliśmy. W środku kazano nam zasiąść na tyle i ruszyliśmy. Nie wiedzieliśmy tylko, jak zakupić bilet. Nigdzie nie było żadnego konduktora, a czasem się kupuje właśnie u niego. Nikt nic nie płacił, nie miał biletu, ani nie było żadnych kasowników. W połowie drogi zaczęliśmy się nieśmiało zastanawiać, czy może autobusy nie są za darmo? Nie znam kraju, gdzie transport publiczny byłby darmowy (Google podpowiada, że jest tak w Estonii i Luksemburgu, brawo dla nich), ale biorąc pod uwagę ceny benzyny w Malezji i możliwość dotacji od państwa, byłoby to pewnie wykonalne. Nie chcę nikogo denerwować, ale benzyna tu kosztuje mniej niż 2 zł za litr. Z tego powodu każdy jeździ samochodem. Pomyśleliśmy, że może dlatego dofinansowują autobusy, żeby być bardziej eko, ale pod koniec trasy okazało się, że trzeba podać kierowcy zapłatę przed wysiadaniem, 1 ringgit na osobę (czyli ok. 90 groszy). Co do tych samochodów jeszcze, to jako że każdego na samochód stać, korki są wszechobecne (każdy samochód oczywiście z jedną osobą w środku), a piesi właściwie nie istnieją. Co gorsza, chodniki też często są albo zaniedbane, albo nagle się urywają i nie ma jak przejść przez skrzyżowanie. Po prostu nikt tu nie chodzi, bo po co. Jak sobie spacerowaliśmy, to zawsze jakaś taksówka zatrąbiła - no przecież niemożliwe, żebyśmy sobie szli tak o, na pewno szukamy transportu. Każdy jeździ autem, ale niestety nie każdy to umie, można dostać cholery na drodze. Większość można nazwać takimi naszymi niedzielnymi kierowcami. Ledwo się snują (uczono mnie, że to niebezpieczeństwo na drodze, zarówno jak się jedzie zbyt szybko jak i zbyt wolno), nie używają kierunkowskazu, ogólny dramat. Ze znakami drogowymi też nie jest najlepiej, strasznie mylące.

Co do dalszego pobytu w KK, popsuła się najpierw pogoda, a potem żołądek Stuarta. Jak to się uspokoiło, rozłożyło go przeziębienie i tyle z naszego pobytu. Deszcze były naprawdę ulewne i nie było sensu się wybierać do parku narodowego, bo szlaki były zbyt śliskie i niebezpieczne, poza tym łażenie po błocie w deszczu nie należy do naszych ulubionych rozrywek. Dalsze wycieczki autobusem odpadały, ze względu na wrażliwy stan żołądka Stu, przez co z żalem musieliśmy zrezygnować z odwiedzenia południa stanu Sabah na Borneo, gdzie znajdują się między innymi rezerwaty przyrody (prawdziwe, serio) zajmujące się orangutanami, niedźwiedziami malajskimi i żółwiami. Ze względu na przeziębienie, jeden dzień przesiedzieliśmy w hotelu. Tzn. ja nie musiałam, ale i tak lało. Ostatecznie zdecydowaliśmy się jechać na zachód, do Brunei, o którym to państwie będzie osobny wpis.

Przypomniała mi się jedna historia z KK: jednego wieczoru wybraliśmy się „na miasto”. Jak na kraj w dużej mierze muzułmański, barów było całkiem sporo. Klientela jednak to albo turyści, albo chrześcijanie, którzy jakimś dziwnym trafem w Malezji utożsamiani są z Chińczykami... Może nie jest to dziwne, dla mnie jednak jest, bo Chiny to jednak mało chrześcijański kraj, ale Malezyjczycy pochodzenia chińskiego to albo buddyści, albo chrześcijanie, przez co widać w wielu miejscach katolickie szkoły z chińskimi napisami, a w hotelach można znaleźć Biblię po chińsku (Koranu chyba nie widziałam, aczkolwiek każdy pokój ma zaznaczony kierunek Mekki, niefortunnie jak dla mnie nazwany po malezyjsku „Kiblat”). W każdym razie, z zasady muzułmanie alkoholu nie piją. Wybraliśmy się do lokalu o nazwie coś tam „resto bar”, który na miejscu się okazał być jedynie barem, a wcale nie resto. Postanowiliśmy jednak jakiś drink zamówić, żeby nie wyjść tak od razu, jakoś głupio, zwłaszcza, że lokal prawie pusty. Na grupkę siedzących w kącie ludzi nie zwróciliśmy początkowo uwagi. Przy zamówieniu okazało się, że można kupić piwo, ale ... co najmniej 8 sztuk. Nie wiem, co nam strzeliło do głowy, ale zamówiliśmy te 8. Tutaj muszę dodać, że nie jesteśmy jakimiś alkoholikami i były to malutkie kufle, ale jednak trochę czasu trzeba tam było spędzić. Czynnikiem decydującym była zapewne cena, alkohol w Malezji jest raczej drogi (jakieś minimum 20 zł za piwo), przy zakupie ośmiu wychodziło jakoś bardzo tanio. Baliśmy się tylko, żeby nie przynieśli tego wszystkiego na raz, co w Chinach by nikogo nie zdziwiło, ciepłe, rozgazowane piwo to tam nie problem. Na szczęście obowiązywał system kuponów, tj. zamówiliśmy, opłaciliśmy, pani wydała osiem kuponów i jak się chciało „dolewkę”, podawało się kolejny kupon. Byłoby miło, ale niestety grupka siedząca w kącie szybko się nawaliła i zachowywali się gorzej niż bydło. Większość rzecz jasna pochodzenia chińskiego. Wątpię, że byli to turyści, bo rozmawiali po malajsku. Widocznie można wywieźć Chińczyka z Chin, ale nie Chiny z Chińczyka, chociaż jestem pewna, że było to co najmniej drugie pokolenie wychowane w Malezji. Można było zwariować od tego hałasu, siedzieli blisko siebie, a darli się nieziemsko. Nie wiem, jak oni nie ogłuchli, a może już byli głusi? Krzyczeli sobie prosto do uszu. Nie słyszeliśmy własnych myśli, ani siebie nawzajem - rozmawiać się nie dało, chociaż lokal mały nie był, a my siedzieliśmy w odległej części. Barmanki były zdruzgotane, ale starały się trzymać fason - zapewne to jedyna klientela, a klient, jak wiadomo, nasz pan. Spili się do tego stopnia, że nie odróżniali już potem toalety męskiej od damskiej. Nie będę wnikać w szczegóły, a grupa w końcu wyszła (a raczej się wyczołgała) niedługo przed nami. Okropny wieczór.

Po Kota Kinabalu polecieliśmy do Brunei, a stamtąd pojechaliśmy z powrotem autobusem do Miri w Malezji, w stanie Sarawak. Miri okazało się przyjemnym miejscem, nie zostaliśmy tam jednak długo, bo robić nie było specjalnie co: w okolicy były dwa ciekawe parki narodowe, ale do jednego z nich można się dostać wyłącznie helikopterem (sic!). Wybraliśmy się więc do drugiego z nich. W środku byliśmy sami. Wspaniały, nieco wymagający trekking - przed wejściem wisi ostrzeżenie, że jest to spacer raczej dla ludzi w formie, a po drodze są wywieszone oznaczenia z kodami QR, które można skanować, żeby dać strażnikom znać, w którym miejscu się aktualnie znajdujemy. Oznaczenia są naprawdę świetne, co jakiś czas jest informacja o tym, ile czasu potrzeba, żeby wrócić do siedziby głównej i jeśli jesteśmy zmęczeni, to żeby zawracać i tak dalej. Bardziej niż zmęczeni byliśmy spoceni, bo wilgotność w takiej dżungli jest niesamowita. Mniej więcej po kilku minutach marszu człowiek się czuje, jakby właśnie wyszedł spod prysznica. Tyle, że w ubraniu. Krótkie spodenki są wygodniejsze na takie eskapady, ale jest jeden minus: pot spływa do skarpetek. W parku znajdowało się kilka wodospadów, co ciekawe, w każdym z nich można się kąpać. Stuart skorzystał z tej opcji dla ochłody, mimo że nie wiedzieliśmy o tym i nie mieliśmy strojów. Wielkiej różnicy to nie robiło, bo ciuchy i tak mieliśmy przemoczone. Właściwie można się tam kąpać nawet na golasa, bo i tak nie było innych odwiedzających - jakiś niepopularny park. Po powrocie do miejsca startu przebraliśmy się (zawsze nosimy już w takich sytuacjach jakieś suche ciuchy) i zjedliśmy coś w „restauracji” na miejscu. Było pusto, ale miło, pani nam ugotowała co miała. I to właściwie tyle ze zwiedzania w okolicach Miri.



jeden z wodospadów w Lambir Hills National Park

Przeszliśmy się jeszcze nad morze, gdzie zbudowano piękny park (plaży brak). Zasady zachowania w parku były dosyć zabawne, żałuję, że nie zrobiłam zdjęcia. Mianowicie panował między innymi zakaz nieprzyzwoitego zachowania (‘no indecent behaviour’), a do zobrazowania tej zasady użyto grafiki z przekreśloną, całującą się parą ;-) Zachód słońca nad morzem był przepiękny.




słońce zaczyna zachodzić, Miri

Wieczorem wybraliśmy się na kolację. Zdążyliśmy usiąść, a koło nas zaczęto przygotowywać stół dla dużej ilości osób. Nauczeni doświadczeniem z Filipin, pomyśleliśmy, że trzeba się szybko uwijać, bo będzie jakaś duża grupa, co gorsza, być może nawet chińska (na Filipinach jak zjawiała się większa grupa w restauracji, to już nie było szans, żeby inni zostali obsłużeni). Grupa okazała się jednak być pracownikami Heineken Malaysia na wieczorku motywacyjnym. Siedzieliśmy zaraz koło nich i z jakichś przyczyn za każdym razem, kiedy wznosili toast, podawali alkohol też nam. Najpierw były jakieś szoty (Stuart wypił), potem wino ryżowe- tu się zawahaliśmy, bo Chińczycy nazywają alkohol Baijiu winem ryżowym, a tak naprawdę jest to wódka o smaku mniej więcej spirytusu zmieszanego z domestosem. Niestety, trzeba było pić, bo nalegali, ale okazało się, że faktycznie było to wino ryżowe. Nawet smaczne. Potem były kolejne szoty - barmani ustawili mniejsze kieliszki z jakimś alkoholem na większych z czymś innym i na zasadzie domina wrzucili jedne w drugie. Niezły pokaz. Nam też to zaserwowano, Stuart już miał dosyć, odmawiać nie wypadało, więc pił za nas dwoje. Po tym wszystkim dyrektor Heinekena ogłosił, że wszyscy w barze dostaną za darmo piwo. Wtedy postanowiliśmy się zmywać, a jeszcze na odchodne wcisnęli nam tego wina ryżowego. Piwo na szczęście już nas ominęło. Do tej pory nie wiem, czemu nas tak raczyli za darmo, w knajpie byli też inni turyści. W każdym razie bardzo sympatyczni ludzie. Malezja nie produkuje własnego alkoholu jako takiego, ale browary typu Heineken czy Guiness mają tam swoje oddziały. Zastanawialiśmy się, czy jacyś muzułmanie tam pracują, bo chyba im trochę nie wypada, ale to ciężko stwierdzić - żadna z kobiet nie miała chusty, a inaczej się rozpoznać nie da. Dyrektor był na pewno pochodzenia chińskiego, reszta miks - Chińczycy, Malezyjczycy, Indusi, Brytyjczycy i inni ekspaci.

Z Miri polecieliśmy do Kuchingu, które jest naszym najulubieńszym miastem w Malezji. Niestety polecieliśmy, bo stan dróg na Borneo nie jest najlepszy - odległość nie była duża, ale autobus jechałby... 14 godzin. Spędziliśmy w Kuchingu chyba 5 dni lub więcej, bo było naprawdę przesympatyczne. Pierwszego dnia znaleźliśmy miłą restaurację, gdzie Stu lubił wracać i w końcu obchodził tam przypadkowo swoje urodziny - obsługa przygotowała dla niego torcik, odśpiewali też „Happy birthday” (chyba w wersji malajskiej, nie mam pewności) z akompaniamentem gitary. Kuching znaczy po malajsku „kot”, wszędzie po mieście są rozsiane figurki tych zwierząt, jest również muzeum kotów, całkiem ciekawe.



w muzeum kotów


Z Kuchingu można się wybrać również do Parku Narodowego Bako, czego nie uczyniliśmy, bo najlepiej zostać tam na noc, żeby w ogóle jakieś zwierzę zobaczyć, a park akurat bardzo mądrze w środku sezonu przeprowadzał remont pensjonatu. Zresztą zarezerwowanie tam noclegu i tak zawsze graniczy z cudem, a wybrać się na jeden dzień, to tak właściwie na kilka godzin- dopłynąć tam można tylko łódką. Pierwsza odpływa około 8 rano, a ostatnia powrotna jest bodajże o 15. Odpuściliśmy więc i oddaliśmy się szeroko pojętemu relaksowi. Byliśmy na przykład na kręglach, w które nie grałam z 10 lat. Okazało się, że w Malezji płaci się za osobę i za grę, nie za godzinę na przykład. Poza tym zapisaliśmy się na lokalny bieg charytatywny. W tej części świata takie biegi odbywają się bardzo wcześnie rano, lub w nocy, bo w ciągu dnia jest zwyczajnie za gorąco. Stawiliśmy się na miejscu bodajże o 5:30. Całe wydarzenie było organizowane przez lokalny serwis informacyjny po raz pierwszy i było trochę niedociągnięć. Były trzy trasy: 3 km, 7 km i 12 km. Ja biegłam 7, Stuart 12. Najpierw startowały dwunastki i puścili ich chyba o 15 minut za wcześnie, nas za to za późno. Na koniec się okazało, że zamiast 7 km trasa wyniosła 6,2, a zamiast 12... 13,5 km xD Co więcej, biegliśmy podobną trasą, więc ci, którzy ukończyli 3 km, po prostu wracali piechotą na miejsce startu, zachodząc drogę biegnącym 7 km. Nic to, każdy dostał pamiątkowe koszulki, flagi, w dodatku była loteria nagród. Wiele osób nie zostało do końca, więc ci, którzy czekali, mieli zwiększone szanse na wygraną- czasem losowali po sześć lub więcej numerów startowych dla jednej nagrody, zanim znaleźli zwycięzcę na miejscu. Do wygrania były, co ciekawe, sprzęty gospodarstwa domowego, takie jak czajniki, grille elektryczne i tym podobne. Do tego zniżki do jakiejś restauracji. Nagroda główna to było bodajże 2000 ringgitów, ale nie wiem dokładnie, nie zostaliśmy aż tak długo, żeby to sprawdzić. Panie muzułmanki biegły w chustach na głowie, niektóre w specjalnych, sportowych, niektóre w zwykłych. Nam robiono zdjęcia, ale chyba nigdzie ich nie udostępniono, bo nigdy ich nie znalazłam.



uczestniczki biegu

W Kuchingu wynajęliśmy motor i trochę z duszą na ramieniu, bo ruch uliczny jest jaki jest, pojechaliśmy do rezerwatu orangutanów. Niestety lał deszcz, ale orangutany można oglądać tylko w porze karmienia w godzinach 14-16 (jeśli jakieś przyjdą po jedzenie, bo uczą się być samodzielne) i nie było wyjścia, jeśli chcieliśmy je zobaczyć, mieliśmy tylko ten dzień. Wróciliśmy przemoczeni jak kury, ale było warto. Niestety nie mam dobrych zdjęć, bo mój telefon nie robi najlepszych, zresztą żaden chyba telefon nie nadaje się do zbliżeń (zoom cyfrowy a optyczny to wielka przepaść), a co więcej do robienia zdjęć ruchliwym obiektom, takim jak zwierzęta. Przegapiłam już wcześniej zdjęcia nosaczy w Brunei i po godzinie cykania fotek orangutanom, kiedy okazało się, że może z jedno zdjęcie w ogóle wyszło, postanowiłam zakupić porządny aparat. O tym dalej.



jeden z orangutanów

Z Kuchingu polecieliśmy do Kuala Lumpur. Tutaj już nie było wyjścia, bo Kuala Lumpur jest na innej wyspie i z Borneo można tam tylko polecieć. Lot był późno wieczorem, więc w ciągu dnia nie mając co ze sobą zrobić poszliśmy do kina. Trochę się baliśmy co do dubbingu/napisów, a do wyboru było tylko „Toy story” lub „Faceci w czerni”, poszliśmy więc na to drugie. Okazało się, że film leci w oryginale, a do tego puszczają napisy jednocześnie po malajsku i chińsku. Całkiem spoko. Do KL udałam się przede wszystkim dlatego, że potrzebowałam nowego paszportu, a tutejsza ambasada polska jest uznawana za najsprawniejszą w tych kwestiach. Czy tak jest faktycznie, tu mogłabym polemizować. W każdym razie wybrałam się, aby złożyć wniosek o nowy paszport. Ambasada jest czynna kilka razy w tygodniu przez dwie godziny, zjawiłam się więc trochę przed otwarciem. Pod budynkiem stał już tłum Filipińczyków. Nie wiedzieć czemu, mnóstwo z nich chce wyjechać do Polski pracować. Nie moja sprawa, ale muszą być nieźle zdesperowani. W każdym razie próbowałam pertraktować ze strażnikiem, żeby nie stać w kolejce, bo nigdy nic nie załatwię przy takim tłumie. W końcu jest to ambasada Polski i chyba jako Polka mam jakieś prawa chociaż w tym jednym miejscu. Ostatecznie po prostu stanęłam pod bramą, kiedy oni wszyscy stali w cieniu nieopodal i weszłam i tak pierwsza. Nie zajęłam dużo czasu, bo oczywiście system nie działał i kazali mi wrócić za tydzień. Tylko mi podnieśli ciśnienie, bo nie będę siedzieć w Kuala Lumpur tydzień, musiałam się wracać tydzień później z innej miejscowości. O tym za chwilę.

W samym Kuala Lumpur w sensie turystycznym nie za bardzo jest co zwiedzać. Są oczywiście muzea, niektóre nawet za darmo, większość atrakcji jednak uszczupla portfel dosyć srogo. Wjazd na znane wieże Petronas Towers- 100 zł, Bird Park- 60 zł i tak po jednym dniu zwiedzania można zostać w samych skarpetkach. My wybraliśmy się do kilku muzeów, między innymi ciekawego muzeum o nazwie Planetarium, które bardziej niż planetom poświęcone jest astronautyce. Można poczuć, jak to jest bez grawitacji, można dosłownie usiąść na toalecie działającej jak ta w statku kosmicznym, można przymierzyć strój astronauty i wiele innych atrakcji. Poza tym przechadzaliśmy się po mieście i chłonęliśmy atmosferę. Zatrzymaliśmy się w centrum, nieopodal słynnej Petaling street (Jalan Petaling) w Chinatown, czyli chińskiej dzielnicy. Nieopodal jest też Little India, czyli dzielnica indyjska. Miasto samo w sobie jest całkiem przyjemne, acz nieco zakorkowane. Poruszanie się komunikacją miejską niestety może sprawiać kłopot - jest kilka różnych linii metra/pociągów i można zwariować, zanim się zrozumie, gdzie i jak jechać. LRT, SBK, MRT, KL Rapid, KTM komuter... Niestety nie mają wspólnych biletów, co gorsza przesiadanie się nawet w obrębie linii z tej samej „firmy” jest dziwne, bo trzeba wysiąść i zakupić kolejny bilet. Ogólny dramat. Mieszkańcy mają karty miesięczne i jakoś sobie radzą, turysta może zakupić kartę kilkudniową, ale nam się nie opłacało. Na jednorazowych żetonach poruszanie się po KL to nie lada wyczyn. Do autobusów nawet nie robiliśmy podejścia, bo też można przy tym zwariować - Rapid KL, Go Kl i inne- ale przede wszystkim przez korki nie ma to większego sensu. Poza tym w autobusach nie można kupić biletu, tylko skądś trzeba najpierw mieć kartę elektroniczną i ją doładowywać. Poruszaliśmy się często taksówkami, a raczej tutejszym uberem, bo jest tani jak barszcz. W KL wybraliśmy się jeszcze do psiej kawiarni, ale wyszliśmy zniesmaczeni- psy były non-stop dokarmiane przez odwiedzających. Był wymóg jednego zamówienia na osobę, a mimo to wiele osób przyszło, robiło tłum i męczyło zwierzęta, a obsługa nie reagowała. Żenada.



KL nocą. zdjęcie słabe, ale oddaje nieco klimat miasta: rozświetlone, kolorowe, nowoczesne

Z KL pojechaliśmy do osławionej miejscowości Malakka. Dojechać tam można autobusem i tutaj muszę powiedzieć, że mają w KL najlepszy dworzec autobusowy, jaki kiedykolwiek widziałam. Najpierw trzeba kupić bilet, można w automacie albo w okienku a reszta wygląda mniej więcej jak na lotnisku. Wstęp mają tylko pasażerowie z biletem, który skanuje się przy bramkach, a każdy autobus ma wyznaczony „gate”, czyli drzwi, przy których się czeka. Tylko skanować bagaży nie trzeba. Cały proces przebiega naprawdę sprawnie. Droga do Malakki zajęła nam około dwie godziny. Miasto jest osławione przez UNESCO i tak właściwie to wcale nie wiem czemu. To znaczy oficjalnie przez dziedzictwo kulturowe, różne grupy etniczne żyjące wspólnie, kilka różnych świątyń stojących obok siebie i tak dalej. Wspaniale, ale to wszystko jest wszędzie w Malezji. Wyjątkiem jest tutaj fakt, że Malakka była niegdyś kolonią portugalską i holenderską, poza tym ludzie łączyli się w mieszane pary i powstały grupy np. portugalsko-indyjskie, chińsko-malajskie i tak dalej, każda z własnym językiem i tradycjami. UNESCO uznało, że to wystarcza do wpisania tego miasta na ich listę, co doprowadziło do masowego najazdu turystów, w tym grup chińskich. Historyczna uliczka Jonker street została zamieniona w festiwal chińskiego badziewia i to ma być niby dziedzictwo. Na szczęście bazar wystawiają tam tylko w weekendy. Jak widać nie podobało nam się tam za specjalnie. Byliśmy tam pod koniec czerwca, kiedy akurat potomkowie Portugalczyków obchodzili święto w portugalskiej wiosce. Wybraliśmy się tam, bo nam opowiadano, jakie to wspaniałe święto, ale szczerze to nic się nie działo.



Malakka

Poza tym Malakka jest pełna okropnych riksz rowerowych, wymalowanych w dziwne wzory typu Hello Kitty i wydających okropne dźwięki. Zostaliśmy tam kilka dni, bo ja musiałam się wrócić do KL tak czy siak, a stamtąd było w teorii najłatwiej. No właśnie w teorii, bo mimo że postanowiłam jechać dzień wcześniej, to po weekendzie mnóstwo ludzi wracało do KL i biletów na autobus zabrakło. Kazano mi się stawić w ambasadzie w poniedziałek, bo we wtorek było święto i nic bym nie załatwiła, a nie chcieliśmy siedzieć w KL albo okolicy w nieskończoność. Musiałam więc obrać dłuższą i droższą trasę autobusem jadącym w okolice KL, na lotnisko, stamtąd zaś podjechać do centrum autobusem lotniskowym. Korki były tak nieziemskie, że zamiast 2h jechaliśmy ponad 5. Nawet o 22 były jeszcze korki na trasie poza miastem. Z dworca w centrum do hotelu jechałam już taksówką, bo było bardzo późno a nie miałam już sił na metro, generując tym samym dodatkowe koszty na poczet paszportu. Ktoś może spytać, czemu po paszport nie pojechałam do Polski. Otóż bilet do Polski jest droższy, niż wszystkie koszty jakie tu poniosłam razem wzięte (a tanio nie było), poza tym w Polsce musiałabym czekać miesiąc, nie wiadomo co robiąc. Tutaj czekałam prawie dwa, ale mimochodem ;-) Zdążyłam przez ten czas objechać Tajlandię i Indonezję. Wracając do ambasady, jak się pojawiłam za drugim razem też już stał tłum Filipińczyków i tym razem grzecznie stanęłam w kolejce. Tutaj muszę dopisać, że ambasada w Kuala Lumpur działa na Malezję, Brunei i Filipiny. Na Filipinach od nowa się otwiera polska ambasada, ale jakoś długo im schodzi i po wizy muszą lecieć aż do Malezji. Pani odpowiedzialna za nadzorowanie kolejki wypatrzyła mnie w tłumie (trudno nie było) i okazało się, że faktycznie Polaków kolejka nie obowiązuje. Znowu więc weszłam pierwsza i przynajmniej upewniłam się, że poprzednio wcale nie zachowałam się chamsko. Wszyscy „wizowi” umawiają się co najmniej z miesięcznym wyprzedzeniem na konkretną godzinę, żaden Polak by nie miał szans nic załatwić. W każdym razie udało mi się złożyć wniosek i odciski palców i kazano mi czekać 5-7 tygodni. Czekałam cierpliwie, ale nie dawali znaku, zbliżał się czas wyjazdu z Indonezji i zaczęłam się trochę niepokoić. Tym bardziej, że wymieniałam paszport, bo w każdym kraju w okolicy wymagana jest ważność co najmniej pół roku. U mnie to mniej niż pół roku nastąpi już za kilka dni, a poza tym w niektórych miejscach jak Wietnam trzeba aplikować o wizę przed przyjazdem. Tak czy siak, paszport był mi potrzebny na dniach. Wysłałam maila, bez odzewu. Zadzwoniłam, odebrali jacyś ... Indusi? W każdym razie na infolinii polskiej ambasady nikt nie mówi po polsku, taka niespodzianka :-) Po telefonie na szczęście konsul mi wreszcie odpisał, że paszport jest, więc po niego przybyłam. Dalsza część tej historii będzie pod koniec postu.


Z Malakki udaliśmy się na polecaną nam przez lokalsów wyspę Penang. Zaskoczyła nas tam ilość turystów. Wyspa jak wyspa, całkiem przyjemna. Kilka dni spędziliśmy w cichym miejscu, nieopodal parku narodowego i wioski rybackiej. Zwiedzać było co, wybraliśmy się między innymi do ogrodu przypraw, gdzie pokazano jak rosną różne rośliny i przyprawy, był też ogródek z truciznami. Bardzo ciekawe miejsce.



bananowiec




krzak ananasa :) tak jest, ananasy nie rosną na drzewach!

Poza tym wybraliśmy się na nocną wycieczkę do parku narodowego. Oczywiście z przewodnikiem. Byliśmy tylko we dwoje, przewodnik twierdzi, że to niepopularna godzina na zwiedzanie, zwłaszcza dla lokalsów- ponoć boją się duchów! Liczyliśmy na jakieś węże, pająki czy inne nocne stwory, ale skończyło się na świetlikach, różnych insektach i jakimś spłoszonym lisie, który przebiegł tak szybko, że zauważył go tylko Stuart. Z przygód to coś wleciało mi do ucha i darłam się wniebogłosy, bo to strasznie boli, jak taki owad się pcha do środka i bzyczy w uchu. Potem miałam cały czas wrażenie, że to coś nie wyleciało i siedzi mi w uchu, masakra. Chłopaki mi nalali wody do środka, obejrzeli przy latarce i uznali, że wszystko ok. Ucho mnie bolało jeszcze kilka dni, ale nic poważnego się nie stało. Gorzej było następnego dnia z moim żołądkiem. Mieliśmy się wybrać na dzienny trekking inną trasą w tym samym parku, ale niestety w drodze dopadły mnie straszne bóle brzucha i musieliśmy zawrócić. Resztę dnia spędziłam w toalecie :/ Jeden dzień więc przepadł. Przemieściliśmy się potem do Georgetown, które również jest miastem UNESCO, ale tym razem moim zdaniem na to zasługuje. Wspaniała architektura. Niestety również jest pełne turystów, zwłaszcza chińskich, ale również malezyjskich. Zrobienie zdjęcia zakrawa o cud. W ogóle w dobie instagramu wszyscy są nagle influencerami albo co, nie wiem, ale robią sobie zdjęcia na tle dosłownie wszystkiego. Nie wiem po co komu zdjęcie na tle każdego możliwego murala na przykład. Mnie interesuje sam mural, po co mam przed nim pozować? Żeby udowodnić, że się tam było? Do tego mają mnóstwo innych zdjęć.



jeden z wielu murali w Georgetown, autorstwa litewskiego artysty

No ale fotki są cykane wszędzie i to dotyczy niemalże każdego zabytku, ludzie dosłownie cmokają z niezadowoleniem jak się im wejdzie w kadr. Zabytek jest do zwiedzania i jak płacę za bilet i chcę pozwiedzać, to mam do tego prawo takie samo jak każdy inny turysta. Nie po to tam idę, żeby nic nie obejrzeć, bo inni chodzą tylko po fotki. Ale ludzie się rozwalają np. w wejściu na 5 minut i pozują na schodach do pięćdziesięciu zdjęć. Najzabawniejszym miejscem „sesyjnym” do tej pory był jednak ... śmietnik przy ulicy w KL, gdzie jakaś Chinka miała robioną sesję. Może coś nas ominęło, na wszelki wypadek spytałam Stuarta, czy może też chce fotkę przy śmietniku, ale jakoś nie chciał ;-)

A propos zdjęć, to właśnie w Georgetown zakupiłam aparat z super zoomem i jestem bardzo zadowolona. Zupełnie inna jakość zdjęć, chociaż mój telefon wcale tragiczny nie jest, ale to jednak nie to samo.
W czasie, gdy byliśmy w Georgetown, trwał akurat festiwal miasta. Bardzo ciekawe wydarzenie. Do udziału zaproszeni są przedstawiciele wszystkich grup etnicznych. Można się zapoznać z ich kulturą. Każda grupa miała swoje stanowisko, gdzie prezentowali tańce, tradycyjne wyroby itp. Zwiedzający dostali przewodnik-książeczkę z objaśnieniami. Generalnie uważam, że wszystko było świetnie zorganizowane. Ludzie się wspaniale bawili. Nagrałam chyba tylko jeden filmik, z sikhijskiego stoiska, gdzie przygrywała pendżabska grupa, a ludzie tańczyli w kółeczku :-) Turyści, lokalsi, Indusi, Sikhowie, Chińczycy... Wszyscy razem. Wydarzeń było więcej, bo całość chyba trwała ze 2 tygodnie, my byliśmy tylko kilka dni.

Wybraliśmy się również na Penang Hill, ale wyprawa była chyba trochę zbyt późno - w takie miejsca chodzi się chyba nad ranem, około 5 rano. My byliśmy chyba około 11 i było tak gorąco, że każdy krok był męczarnią. Ledwo wleźliśmy chyba do połowy tego pagórka (a było niełatwo) i postanowiliśmy wracać. Na wzgórze można wjechać kolejką, ale ceny dla Malezyjczyków i obcokrajowców znacząco się różnią- lokalesi 5 zł, obcy 30 zł. Dziękuję bardzo. Po drodze spotkaliśmy wielu Malezyjczyków, na szczęście oni też byli zmęczeni, więc nie wyszliśmy na frajerów, po prostu było gorąco. Oprócz wędrowców, na Penang Hill mieszka trochę ludzi, a niektórzy mają też działki. Jedna pani uprawiająca tam owoce dała nam trochę limonek prosto z drzewka, żebyśmy sobie wcisnęli do wody na orzeźwienie. Bardzo miło. Doszliśmy do stacji środkowej, trochę odpoczęliśmy i uznaliśmy, że jak wleźliśmy, to i zleziemy i tak też uczyniliśmy. Inną trasą, schodami w dół. Po drodze w dół spotkaliśmy grupę buddyjskich mnichów wchodzących do góry, ale byli tak zziajani, że nawet nie odpowiadali na nasze pozdrowienia.

W Georgetown znajduje się też z ciekawych w miarę rzeczy świątynia węży. Nie było dane nam jej odwiedzić, bo nikt nie potrafił nam wytłumaczyć, jak tam dojechać komunikacją miejską. Potem przeczytałam w internecie, że wszystkie węże tam są pozbawione kłów i jakoś nie żałowaliśmy, że nas tam nie było.

W Georgetown trafiliśmy też przypadkowo na ciekawe (z socjologicznego punktu widzenia) miejsce w postaci sklepu z alkoholem, który wystawił plastikowe krzesełka na terenie dookoła sklepu i działa jak bar. Sprzedają alkohol tanio jak barszcz i non stop walą tam straszne tłumy. Mówiąc "tanio jak barszcz" mam na myśli na pewno poniżej ceny zakupu i na pewno o wiele taniej niż w jakimkolwiek innym sklepie. Wpadliśmy tam jednego wieczoru i przysiedli się do nas bardzo mili panowie. Przegadaliśmy parę godzin, chociaż nie zawsze szło się dogadać. Jeden z nich był etnicznym Chińczykiem i słabo mówił po angielsku (zresztą trochę seplenił, bo brakowało mu zębów, więc ciężko było go zrozumieć). Drugi był Malajczykiem i byli kumplami, poznali się w tym pubie/sklepie. Wiek gdzieś tak 50+, ale fajnie się rozmawiało. Polecili nam popłynąć na wyspę Langkawi, co i tak już mieliśmy w planach. Popłynęliśmy tam dwa dni później. Langkawi słynie z tego, że jest wyspą duty-free, czyli bezcłową. W teorii ma tam być niby tanio, w praktyce chyba tylko alkohol jest tani. Poza tym Langkawi ma jedyną piaszczystą plażę z prawdziwego zdarzenia, jaką widziałam w Malezji. Można tam uprawiać różne sporty wodne i inne, typu paralotniarstwo. Nie znam się na cenach takich atrakcji, ale wydawało mi się drogo- bodajże 300 zł od osoby to minimum za cokolwiek.






Langkawi


Z atrakcji były też wycieczki łódkami, ale wynajęcie łódki było w jakichś horrendalnych cenach typu 350 zł za godzinę, a wycieczka minimum 3h. Bez jaj. Wypożyczyliśmy motor, objechaliśmy wyspę, trochę połaziliśmy. Wybraliśmy się też na farmę owocową, ale to było raczej nietrafione. Nie można tam chodzić, nie ma żadnych objaśnień, nikt nie tłumaczy nic o uprawie owoców, trzeba się więc szybko rozglądać dookoła, żeby dojrzeć nazwę drzewa jadąc samochodem (obwózka w cenie biletu wstępu). Na początku jest próbowanie owoców, ale żadnych prawdziwie egzotycznych nie oferują, raczej arbuzy itp. Jest kilka przystanków np. na karmienie przekarmionych już dawno ryb albo na zdjęcie z jakimś ananasem (obowiązkowe, panu przewodnikowi nie można było odmawiać, karnie pozowaliśmy). Całość trwała z pół godziny i wyszliśmy jedynie biedniejsi o 30 zł x 2, wiedzy nie zdobyliśmy żadnej. Chociaż widoki były.



na farmie owocowej

I to koniec naszej podróży po Malezji. Nie wiedzieliśmy co ze sobą począć dalej, bo Indonezja nam jakoś wypadła z trasy- mieliśmy tam popłynąć z Malakki, ale jakoś nie wyszło, bo pojechaliśmy dalej. Stąd już połączeń nie było. Udaliśmy się więc do Tajlandii, oddalonej o jakieś półtorej godziny drogi łódką z Langkawi. O Tajlandii będzie kiedyś oczywiście osobny wpis.

Piszę te słowa znów siedząc w Kuala Lumpur, gdzie przyjechałam odebrać paszport. Jak zwykle było pod górkę - paszport jest, ale jako że przyjechałam z użyciem innego paszportu, muszę załatwić pozwolenie na wyjazd. Konsul poinformował mnie o tym dopiero przy odbiorze. Myślałam, że po prostu pokażę dwa paszporty przy wyjeździe, podstemplują i tyle. A tu figa. Urząd imigracyjny, do którego miałam się udać, znajduje się około godziny drogi od miasta. Miałam się tam udać z wydrukowanym biletem i oczywiście plikiem banknotów, bo za darmo jak wiadomo nic nie ma. Tym sposobem władowałam się w kolejne koszty. Papierek pozwalający mi na wyjazd ma kosztować około stu złotych, plus dojazdy... Konsul łaskawie wydrukował mi bilet lotniczy, który, chyba nie muszę dodawać, miałam na następny dzień. Tak więc rozpoczęłam wyścig z czasem, niestety skończyło się to wynikiem 1:0 dla czasu, bo zanim znalazłam (działający) bankomat i zamówiłam taksówkę, była godzina 15:30. Urząd otwarty do 17 bądź 17:30, oddalony o godzinę drogi, ale korki były tak nieziemskie, że zamówiona taksówka nawet się nie poruszała. Serio. Zrezygnowałam i postanowiłam uderzyć, w sensie dosłownym, do urzędu następnego dnia z rana. Otwierają o 7:30, lot jest o 11:50, lotnisko oddalone od urzędu o 30 km. Co może pójść nie tak? (Oprócz tego, że wszystko). Wściekła i niepocieszona wizją przepychania się przez tłum nielegalnych imigrantów, przez których w ogóle muszę te papierki zdobywać, bo ponoć to przez ludzi udających, że "zgubili" paszport to wszystko, poszłam spać. Chociaż spać i tak nie mogłam z nerwów, bo się naczytałam, że to wbicie stempelka do nowego paszportu może zająć co najmniej 2 godziny i to jeszcze liczone od momentu, kiedy z kolejki się dostanie w ogóle do okienka. Na szczęście znalazłam jakieś dokładniejsze informacje z instrukcją, co robić i gdzie iść, na stronie ... ambasady USA w Malezji. Adres, który dostałam od pana konsula nie był poprawny. Przewracając się w łóżku układałam różne scenariusze i postanowiłam, że jeśli się nie uda z tym papierkiem, to po prostu pojadę na głupa na lotnisko i udam, że nie wiem o co chodzi. Inne warianty zakładały płacz i błaganie na Allaha, a nawet argumenty na "horom curke" czekającą na mnie w Kambodży. Wariantów, które obmyśliłam było jeszcze kilka i żaden nie zakładał zachowania godności człowieka. Co gorsza, zaczęłam googlować przypadki zatrzymania ludzi przez celników malezyjskich na lotnisku i zrobiło mi się jeszcze gorzej, bo nie wahają się oni aresztować nikogo nawet z błahych powodów (ostatnio jeden Singapurczyk siedział 48h w więzieniu za próbę wjazdu na paszporcie ważnym 5, a nie wymagane minimum 6 miesięcy). Wcale mi to nie pomogło zasnąć. Po około trzech godzinach snu zerwałam się z rana o 6, obudziłam drzemiących na dole recepcjonistów, żeby się wymeldować i zamówiłam taksi, znaczy Grab (taki uber). Jak to zwykle bywa, kiedy się człowiek spieszy, taksa lawirowała w okolicy przez ponad 20 minut, nie dając znaku życia, aż się zdenerwowałam i anulowałam przejazd. Zamówiłam następny i znów to samo, tym razem kierowca był rozmowny i wprost mi powiedział, że ulice są zamknięte i do mojego hotelu nie da się dojechać. Zaproponowałam, że gdzieś podejdę, choć nie bardzo wiedziałam gdzie, ale jakaś większa ulica była nieopodal przy stacji metra. Kazał mi jednak czekać pod hotelem, zaparkował w okolicy i po mnie przyszedł. Pan się okazał mieć serce ze złota. Szybko się zgadaliśmy i pan kierowca postanowił mi pomóc. Było już bardzo późno, bo ruszyliśmy chyba o 7:30, akurat wtedy, gdy otwierali już biuro imigracyjne i dawno powinnam tam być. Lot był, przypominam, o 11:50. Ja cała w nerwach, pewna, że nie zdążę na samolot i muszę kupić następny lot i wywalić kolejną kasę przez biurokrację i niekompetencję różnorakich urzędników (w tym pracowników polskiej ambasady), pan za to mnie uspokajał, że damy radę. Istniała szansa, że z pomocą kierowcy się uda, zastanawiałam się tylko ile mnie to wszystko może kosztować, skoro on chce na mnie czekać w urzędzie i zawieźć mnie na lotnisko.




kiedy siedziałam pod hotelem jak ostatnia sierota, krążył wokół mnie zdziwiony kot. wydawał się pytać wzrokiem, co ja tam w ogóle robię ;-)

Od momentu pojawienia się pana kierowcy i jego optymizmu, wszystko zaczęło się jakoś układać. Po drodze dostałam sms od linii lotniczych z informacją, że mój lot jest opóźniony o godzinę, dzięki czemu w razie czego mogę zmienić lot na jakikolwiek inny za darmo. Wiedziałam jedno, jeśli dziś nie dostanę tego świstka (czwartek) to muszę tu kisnąć co najmniej do poniedziałku, bo od jutra są obchody dnia niepodległości. Póki co cisnęliśmy, żeby zdążyć na 12:50. Pan działał bardzo sprawnie. Bodajże około 8:45 zajechaliśmy do wydziału do spraw imigracji. Pozostało jeszcze znaleźć odpowiednie sale i okienka. Pan miał rację, mówiąc po malajsku oczywiście można załatwić wszystko szybciej. Rachu-ciachu znalazłam się bez kolejki przy właściwym okienku. Musiałam zrobić kopie paszportu (o dziwo ksero było w normalnej cenie), po dwa razy składać odciski palców i mieć zrobioną fotkę. Dałam im też potwierdzenie lotu. Potem musiałam pobrać numerek, ludzi było sporo, ale byłam jakimś dziwnym trafem druga w kolejce. Co jakiś czas mnie wołano po imieniu bez kolejki. Już sama nie wiem, co oni tam robili, ale w końcu mi dali jakiś świstek i kazali iść do kasy. Ucieszyłam się, że można płacić kartą, bo nie miałam przy sobie wiele gotówki, a trzeba było jeszcze opłacić drivera. Niestety, jak to bywa w takich miejscach, logika nie obowiązuje i w wydziale obsługi obcokrajowców akceptowane są tylko lokalne karty płatnicze. Wspaniale, nie ma co. To mój drugi ulubiony urząd "przyjazny petentowi", zaraz po wydziale obsługi obcokrajowców w naszej wspaniałej ojczyźnie, gdzie nikt nie mówi po angielsku i każda pani Halinka na widok obcokrajowca wyskakuje z jakże miłym "tu jest Polska, mówimy po polsku". Żenada zalewa mi klawiaturę jak to piszę. W każdym razie nie wiedziałam, ile jeszcze mój paszport będzie "procesowany", więc zdecydowałam się poprosić support AirAsia o zmianę lotu na kolejny o 14:55, co o dziwo się udało i obeszło się bez większych scen. Po tym, jak zapłaciłam, wydano mi jakieś kolejne świstki i wreszcie zwrócono oba paszporty. Wszystko zajęło około godzinę.



ten wpis kosztował mnie stówkę. był jeszcze dołączony dokument w formacie A4, ale nie mam fotki.


Wtedy zaczęła się kolejna farsa z poszukiwaniem bankomatu. Albo nie akceptowały mojej karty, albo nie miały kasy, albo nie dało się nigdzie dostać, bo ulicą szła próbna parada przed jutrzejszym świętem niepodległości... Pan kierowca cierpliwie mnie wiózł po okolicy, aż znaleźliśmy wypłacalny bankomat. Żartował sobie, że po tych wszystkich przeżyciach powinnam napisać książkę lub bloga. Wspomniałam, że mam takiego mini bloga dla znajomych i na pożegnanie zrobiliśmy sobie wspólną fotkę :-) Normalnie nie robię selfie i nawet nie wiedziałam, że mój telefon robi takie beznadziejne. Wygląda jak robione kartoflem, ale jest.




z panem kierowcą


Na lotnisku karuzela tego pecha oczywiście się nie mogła jeszcze zatrzymać. Miałam jeszcze trochę czasu do odlotu (byliśmy na lotnisku przed 11). Potrzebowałam poczty i według stron internetowych zarówno Pos Malaysia jak i lotniska poczta znajduje się na terminalu nr 2. Niestety na żywo poczta ta nie istnieje i według obsługi terminala również nie. W internecie natomiast jeszcze dwa dni temu ktoś sobie robił zdjęcia pod tą placówką. Zagadki nie rozwikłałam, zrezygnowałam i udałam się na odprawę. Jak mogłam się spodziewać, celnik nie miał pojęcia co ja mu w ogóle pokazuję za dokumenty. Pewnie gdybym przyjechała bez tego i pokazała mu tylko dwa paszporty, to by mnie przepuścił. Ale znając życie wtedy byłby inny celnik i awantura. Po naradzie z innymi celnikami wreszcie mnie puścił, zatrzymał sobie tylko jeden ze świstków.


Ile to wszystko kosztuje?

Cholerny paszport kosztował mnie łącznie z tysiąc złotych, w nerwach o wiele więcej. Wciąż taniej niż gdyby lecieć do Polski, choć zastanawiam się, czy nie łatwiej by było tego wszystkiego załatwić np. w Bangkoku.

Przez około miesiąc w Malezji wydaliśmy podobną kwotę, co na Filipinach. Generalnie na każdy kraj w Azji Płd-Wsch trzeba liczyć wydatek około 1000 USD/miesiąc/osobę. Czemu więc narzekam, że trochę drogo? Bo za te pieniądze zwiedziliśmy i zdziałaliśmy o wiele mniej.

Tanie były hotele, w dodatku całkiem przyjemne. Najtańszy hotel to chyba było jakieś 30 zł za dobę i w dodatku był całkiem porządny jak na hotel budżetowy.


przykładowe ceny:


wynajęcie skutera - ok. 40 zł/ dzień

parking dla skutera - ok. 50 gr

benzyna- ok. 2 zł/ litr

butelka wody - 10 groszy za litr w dostępnych wszędzie automatach do napełniania butelek wielorazowych!

kawa- 1-15 zł (ta za 1zł to nescafe z proszku)

pranie i suszenie, ładunek max 7kg - 10-15 zł

obiad - 5- 50 zł

piwo - 18-30 zł 

rejs łódką - 35- 70 zł, w zależności od odległości i klasy

autobus międzymiastowy - 10-30 zł, w zależności od odległości

taxi - średnio 10 zł
bilet na metro - 1,5 zł do około 4,5 zł
bilet na autobus - 1- 2 zł

Co nas zaskoczyło?

Właściwie to chyba nic, może tylko to, że nikt się za bardzo nie przejmuje nawoływaniami i modlitwami w meczecie. Nikt też nie modli się publicznie, a w pokojach modlitewnych (dostępnych na lotniskach, dworcach itp.) sporadycznie można kogokolwiek zobaczyć.
Może jeszcze ilość kotów. Psy, jak wiadomo, są niemile widziane w kulturach muzułmańskich. Koty natomiast wylegują się wszędzie.



Kot patrzący na mnie z wyrzutem, stacja metra

Na co trzeba uważać?

Jeśli ktoś pomyślał, że na islamskich terrorystów, to wygrał konkurs na rasistę i islamofoba ;-) A uważać trzeba na spadające z drzew owoce (zwłaszcza kokosy!) i dziury w chodnikach. Mówię serio, chodniki są często niezadbane, rozwalone, studzienki ściekowe ledwo przykryte albo i nie, a ulice nieoświetlone. Można się władować w niezłe bagno i to w sensie dosłownym, albo co najmniej złamać nogę. Żeby nie być gołosłowną załączam zdjęcie przypadkowego chodnika w KL. Tak jest niemalże wszędzie.




Dla kogo Malezja?

Dla każdego chętnego ;-) Wiele widzieliśmy tutaj rodzin z dziećmi na wakacjach, również Polaków. Moim zdaniem to bardzo fajne miejsce na wakacje z dziećmi, tylko trzeba się przygotować na koszty.
Borneo to miejsce dla miłośników przyrody, Langkawi dla plażowiczów, Georgetown dla miłośników sztuki... Każdy znajdzie coś dla siebie.

Do poczytania:
Właściwie to jedyne książki, jakie znam o Malezji, są tylko o Borneo.

1. Redmond O’Hanlon - „W sercu Borneo”. Pozycja dosyć leciwa i nieaktualna, polecam wyłącznie zainteresowanym etnografią i dżunglą zapaleńcom. O’Hanlon pisze z humorem, krótka lektura.

2. Alicja Kubiak, Jan Kurzela- "Indonezja. Ludożercy wczoraj i dziś". Tak, wiem jaki jest tytuł, jest niestety mylący, bo oprócz Indonezji autorzy odwiedzają też Malezję i Brunei. Są tu bodajże dwa rozdziały o Borneo, w tym o Miri i Kuchingu. Nic ciekawego. Książka słaba, treść na poziomie tego bloga, albo jeszcze gorsza.


Do obejrzenia:

‘Frontier Borneo’ - Wspaniała seria dokumentalna zrobiona przez Discovery Channel. Wszystkie odcinki dostępne na YouTube, niestety wyłącznie po angielsku. Polecam z całego serca, nie jest to żaden nudny film przyrodniczy okraszony głosem Krystyny Czubówny. Film dokumentuje zmagania różnych specjalistów walczących o ochronę przyrody i poprawę losu zwierząt na Borneo. Odwalają kawał dobrej roboty, próbując naprawić to, co inni przedstawiciele gatunku homo (niekoniecznie) sapiens spieprzyli. Bardzo żałujemy, że nie udało nam się odwiedzić wszystkich pokazanych tam miejsc.